[1043] Экенштейн (Eckenstein), Woman under Monasticism, 5, 478. Эта важная и очень интересная книга проливает много нового света на положение женщины в Средние века. Монастырь был убежищем от «тирании» семьи; и автор полагает, что стремление к независимости было пережитком «материнского права». Таким образом, женщина-святая является преемницей «племенной богини» и «языческой пророчицы».
[1044] Доктрина о том, что женщина была причиной «первородного греха», возникла среди ранних отцов церкви и была прочно установлена ко времени Августина. На Маконском соборе (585) серьезно обсуждался вопрос: «Обладает ли женщина душой?» «С одной стороны утверждалось, что женщину не следует называть «homo»; с другой стороны — что следует, потому что, во-первых, Писание провозглашает, что Бог создал человека, мужчину и женщину; во-вторых, что Иисус Христос, сын женщины, называется сыном человеческим. Поэтому христианским женщинам было позволено оставаться человеческими существами в глазах духовенства, хотя их и считали очень слабыми и плохими». — Gage, Woman, Church, and State, 56.
Тем не менее для многих эта проблема оставалась на протяжении веков темой для богословских дебатов. В 1595 году появилась работа Ацидалиуса (Acidalius) Disputatio nova contra mulieres, qua probatur eas homines non esse. В том же году она была переиздана с ответом Симона Геддикуса (Simon Geddicus) под общим названием Disputatio perjucunda, qua anonymus probare nititur mulieres homines non esse: cui opposita est Simonis Geddici sacros. theologiae doctoris defensio sexus muliebris (editio novissima, Hagae-Comitis, 1644). В конце Симон пишет: «Scriptum Halae Saxonum, 10. Februarii, Anno Filii Dei nati, Hominis veri, ex Maria Virgine, homine vera, 1595».
Еще позже (1667) Фейерабенд (Feyerabend), De privilegiis mulierum (3-е изд., Йена, 1672), 2-5, начинает с вопроса: «an mulieres sint homines?»
[1045] Подробности см. в Theiner, Die Einführung der erz. Ehelosigkeit, I, 44 сл., 54-60, 167 сл., 239, 296, passim; II, 183-209; III, 96-148 (современные свидетельства за период с 1448 года до Реформации), 305 сл. (влияние иезуитов на мораль); Lea, Sacerdotal Celibacy, 78 сл., 109 сл., 115 сл., 129, 135 сл., 161-77, 330-61, 566-80 (злоупотребления исповедальней, особенно после Тридентского собора), 631 сл.; idem, Hist. of Auricular Confession, I, 378-400 (подстрекательства), 240 сл., 261, 272, 426 сл.; Lecky, Hist. of European Morals, II, 120 сл., 148 сл., 316-72; Huth, Marriage of Near Kin, 108 сл.; энергичное обвинение церкви и канонического права в их предполагаемом разлагающем влиянии на женщину у Gage, Woman, Church, and State, 49 сл., 113 сл., 152 сл.; и idem, в Hist. of Woman Suffrage, I, 753-99. Противоположный взгляд см. в Christian Marriage, преподобного Уильяма Хамфри (Rev. William Humphrey, S. J.); Zimmermann, Der Priester-Cölibat, 11 сл.; Gide, La femme, 169-82; и сравните Thwing, The Family, 45 сл.; Letters on the Const. Celibacy of the Clergy, 266 сл., 294 сл.; и Bouvet, De la confession et du célibat des prêtres, 195-238, содержащую выдержки из Decretorum Бурхарда, показывающие отвратительные вопросы, задаваемые женщинам. Литературу, относящуюся к безбрачию (до 1887 года), см. особенно в Roskovány's Coelibatus et breviarium (13 томов, 1861-88), где перечислено 6785 книг, эссе и статей по этому вопросу, из которых (согласно Theiner, op. cit., III, 379) 3285 являются антагонистическими.
[1046] Чтобы полностью оценить характер спора о сакраментальной природе брака, следует изучить труды отцов Реформации. См. General Index к публикациям Parker Society; и ср. уже упомянутую работу Мадана Thelyphthora.
[1047] Ранние отцы церкви передают греческое μυστήριον словом sacramentum, которое определяется св. Августином как «видимая форма невидимой благодати» или «знак священной вещи»; Encyc. Brit., XXI, 131. Ср. также Friedberg, Eheschliessung, 153, 154; Freisen, Geschichte des can. Eherechts, 29 сл.; Zhishman, Das Eherecht der orient. Kirche, 124 сл.; Oswald, Die dogmat. Lehre von den heil. Sakramenten, I, 25 сл.; Perrone, De mat. christ., I, 1-21; Schulte, Lehrbuch, 349; Richter, Lehrbuch, 1044, 1045; Thwing, The Family, 81; и монографию Baier, Die Naturehe in ihrem Verhältniss zur christlich-sakramentalen Ehe; Amat, Treatise on Matrimony, 3 сл.
[1048] См. инкунабульное издание Petrus Lombardus, Textus sententiarum (1488). Ср. Madan, Thelyphthora, III, 262; Nisbet, Marriage and Heredity, 46; Freisen, Geschichte des can. Eherechts, 34 сл.; Oswald, Die dogmat. Lehre von den heil. Sakramenten, I, 29; II, 458 сл.; Cigoi, Unauflösbarkeit, 107 сл.; Perrone, De mat. christ., I, 22 сл.
[1049] Encyc. Brit., XXI, 132; Waterworth, Canons and Decrees, 193-96.
[1050] См. гл. xi ниже.
[1051] О росте церковной юрисдикции на Западе см. Esmein, Le mariage en droit canonique, I, гл. i.
[1052] Ibid., 73, 74, где цитируются источники; Waterworth, Canons and Decrees, 196.
[1053] Haddan and Stubbs, Councils, III, 20.
[1054] Ibid., 199-202.
[1055] О разделении светской и духовной юрисдикций см. Stubbs, Const. Hist., I, 300, 307; idem, Select Charters, 85; idem, Lectures, 300. Schmid, Gesetze, 357, и Thorpe, Anc. Laws, II, 213, приводят закон Вильгельма, дата которого неизвестна. См. также Makower, Const. Hist. of English Church, 465, 466, 392 сл.
[1056] Leges Henrici Primi, 11, § 5.
[1057] Pollock and Maitland, Hist. of Eng. Law, II, 365. Concordia discordantium canonum, или Декрет Грациана, составляет первый том прекрасного издания Richter и Friedberg Corpus juris canonici (Лейпциг, 1879). Собрание разрозненных правил церковных властей Иво Шартрским в правление Генриха I и особенно Грацианом (1151) имело огромное значение для создания церковной юрисдикции. Об истории канонического права см. Stubbs, Lectures, 292-333; idem, Const. Hist., I, 308 сл.; Dodd, Hist. Canon Law, 150 сл., 161 сл.; Blackstone, Commentaries, I, 14, 15, 19; Esmein, Le mariage en droit canonique, I, 3 сл., 56 сл., 108 сл. Лучшее описание возникновения и юрисдикции церковных судов в Англии можно найти в Makower, Const. Hist. of Eng. Church, 384-464.
[1058] Pollock and Maitland, op. cit., II, 365, 366; Geary, Marriage and Family Relations, 1 ff.
[1059] Esmein, op. cit., I, 85.
[1060] Это взгляд, установленный Sohm, Eheschliessung, особенно 120 прим. 22, 151 прим. 89. Сравните Sehling, Unterscheidung der Verlöbnisse, 1 сл., 14 сл., 34 сл.; Scheurl, Kirch. Eheschliessungsrecht, 35 сл.
[1061] Sohm, op. cit., 150-52; idem, Trauung und Verlobung, 61 сл.; Friedberg, Eheschliessung, 209; Esmein, op. cit., I, 83. Riedler, Bedingte Eheschliessung, 15 сл., обсуждает различные взгляды на соотношение consensus и copula carnalis в связи с сакраментальной природой брака. См. также Freisen, Geschichte des can. Eherechts, 151 сл., 164 сл., по всему предмету.
[1062] Sehling, Unterscheidung der Verlöbnisse, 33-59.
[1063] Gratian, Decreti sec. pars. causa xxvii, quest. ii, c. 16 сл.: Richter and Friedberg, Corpus juris canonici, I, 1069 сл. Ср. Esmein, op. cit., I, 97-119; Sohm, Eheschliessung, 111 сл.; Freisen, op. cit., 164 сл.; Scheurl, op. cit., 58-75; Sehling, op. cit., 81 сл.; Heusler, Institutionen, II, 290; Dieckhoff, Die kirch. Trauung, 115 сл.
[1064] По всему предмету см. Esmein, op. cit., I, 97-119.
[1065] Pollock and Maitland, op. cit., II, 366.
[1066] Esmein, op. cit., I, 83. Эсмен прослеживает происхождение этой доктрины канонистов отчасти влиянием «популярного» или «натуралистического» взгляда на брак; отчасти некоторыми текстами Ветхого и Нового Заветов (особенно Быт. 2:23, 24; 1 Кор. 16:16): и отчасти концепцией брака как средства от похоти: op. cit., 83, 84, 97 сл. Ср. Pollock and Maitland, op. cit., II, 367 прим. 1; Freisen, op. cit., 173.
[1067] Это затронуло «théorie de la formation et de la dissolution du mariage, théorie de la nullité pour cause d'impuissance, théorie de l'affinité, théorie des droits et des devoirs des époux». — Esmein, op. cit., I, 83.
[1068] Pollock and Maitland, op. cit., II, 366.
[1069] Петр Ломбардский (ум. 1164) был профессором Парижского университета, а позже был рукоположен в епископы: ср. Sohm, Eheschliessung, 121 сл.; Esmein, op. cit., I, 119 сл. Его теория изложена в Sententiae, lib. iv, dist. 27, 28: «Efficiens autem causa matrimonii est consensus, non quilibet, sed per verba expressus: nec de futuro sed de praesenti. Si enim consentiunt in futurum, dicentes, Accipiam te in virum, et ego te in uxorem, non est iste consensus efficax causa matrimonii»: dist. 27, § 3. «Consensus, id est pactio conjugalis, matrimonium facit, et extunc est conjugium etiamsi non praecessit, vel secuta est copula carnalis»: dist. 27, § 4. Consensus, если выражен глаголом настоящего времени, accipio te, составляет действительный брак без copula. Противоположностью этому является обещание, выраженное глаголом будущего времени, accipiam te, которое является обязательным только при последующей copula. Сравните Tancred, Summa de mat., 3 сл.; и см. мастерское обсуждение истории этого различия в Sohm, op. cit., гл. iv, и его Trauung und Verlobung, 73-109. Ср. Scheurl, Kirch. Eheschliessungsrecht, 76 сл.; Dieckhoff, Die kirchl. Trauung, 115 сл.; Sehling, Unterscheidung der Verlöbnisse, 72 сл., 115 сл.; Freisen, Geschichte des can. Eherechts, 179 сл., 205 сл.; Kent, Commentaries, II, 87; Bishop, Marriage, Divorce, and Separation, I, §§ 313 сл., 353 сл.; Friedberg, Eheschliessung, 203, 206; Stephens, Laws of the Clergy, I, 672 сл.; особенно Pollock and Maitland, Hist. of Eng. Law, II, 366 сл.; Esmein, op. cit., I, 119-37; Salis, Die Publikation des trid. Rechts, 2, 3.
[1070] Sohm, Eheschliessung, 124 ff.
[1071] Это доказано Sohm, op. cit., гл. iv; idem, Trauung und Verlobung, гл. iii; и Esmein, op. cit., I, 119-37.
Магистр Вакариус (Magister Vacarius), который жил в Англии ок. 1148-98 гг. и, вероятно, преподавал право в Оксфорде, имел теорию, отличную от теории Грациана или Ломбардского. Согласно ему, «истинный акт брака, акт, который отмечает момент, когда брак совершается, — это взаимная передача (traditio) мужчины и женщины друг другу. Конечно, в качестве условия должен существовать пакт соответствующего рода... Опять же, в качестве условия должна существовать естественная способность к совершению плотского союза; но carnalis copula несущественна». Брак создается традицией: Maitland, «Magistri Vacarii summa de matrimonio», Law Quart. Rev., XIII, 136-38. В том же томе, 270-87, Мейтленд публикует текст Summa.
О двух видах канонических sponsalia см. диссертации, описанные в Библиографической заметке VIII.
[1072] Pollock and Maitland, op. cit., II, 366.
[1073] Эта доктрина была уже санкционирована Иннокентием III (1130-43): Esmein, op. cit., I, 126.
[1074] Esmein, op. cit., I, 85. Ср. Pollock and Maitland, op. cit., II, 366.
[1075] Последствия этого пренебрежения для тайного брака убедительно описаны Лютером, Tischreden, лл. 355, 356. «Dass aber die Juristen fürgeben und anziehen den Canon, und sagen: Dass der Eltern Autoritet, Rath, und Will wol Ehren halben möge dabey sein, aber nicht auss not, dass es also sein müsste, denn die Bewilligung derer, die mit einander wollen Ehelich werden, ist die Substantz, die nötig ist. Der Eltern will aber ist ein accidens, ein zufellig ding, das nur Erbarkeit und Ehrenhalben geschieht, macht aber noch hindert nicht die Ehe.
«Es ist ein Gottloser Canon, und der Canonisten wahn wider Gott, gleich als ein Buler, der in der ersten Brunst und unsinnigkeit daher gehet, nicht viel nach Erbarkeit fragt. Also gehet der Eltern autoritet, ansehen, gewalt, und gehorsam zu Boden.»
О браке несовершеннолетних см. Selden, Uxor ebraica, 99-104; Opera, III, 605-8; Morgan, Marriage, Adultery, and Divorce, I, 283 сл.; Lauginger, De consensu parentum, quaest. viii сл.; Lohen, De parentum ad nuptias a liberis contrahendas consensu (Regiomonti, 1685).
[1076] Об отсутствии предписанных условий см. Esmein, op. cit., I, 149 сл.; Freisen, Geschichte des can. Eherechts, 307-29.
[1077] Salis, Die Publikation des trid. Rechts, 14, 15, 31 сл.; Friedberg, Eheschliessung, 103, 122, 123; Fleiner, Die trid. Ehevorschrift, 3; Waterworth, Canons and Decrees, 196 сл., ccxxvi сл.
[1078] Esmein, op. cit., I, 85, 86; Pollock and Maitland, op. cit., II, 367-72; Salis, op. cit., 3, 4.
[1079] Ibid., 44-47, примечания, где собраны свидетельства из источников. Ср. также Riedler, Bedingte Eheschliessung, 12, 18 сл.; Esmein, op. cit., I, 78 сл.; II, 159 сл.; Friedberg, op. cit., 109; Waterworth, op. cit., с. ccxxv сл., 193-96.
[1080] Sohm, Eheschliessung, 133 сл.; idem, Trauung und Verlobung, 1 сл., продемонстрировал, что по своему «содержанию» два вида sponsalia идентичны; один является ничуть не большим и не меньшим обручением, чем другой, каждый из которых направлен на последующий совершенный брак. Различие — это не «eine Unterscheidung verschiedener Thatbestände, sondern nur eine verschiedene rechtliche Behandlung desselben Thatbeständes». — Eheschliessung, 137. Различия во временах глаголов были произвольно сделаны для того, чтобы иметь различные правовые последствия.
О споре относительно правового значения двух видов sponsalia с Sohm сравните Scheurl, Kirch. Eheschliessungsrecht, 76-107; idem, «Zur Geschichte des kirch. Eheschliessungsrechts», ZKR., XV, 65-92, который соглашается с Сомом, что оба вида sponsalia являются формами обручения (Verlobungen), но настаивает, что они имеют разные правовые последствия. Эта статья критикуется Bierling, «Kleine Beiträge», ZKR., XVI, 288-316; на что отвечает Scheurl, «Consensus facit nuptias», ibid., XXII, 269-86. См. также Dieckhoff, Die kirch. Trauung, 115 сл.; Sehling, Unterscheidung der Verlöbnisse, 40 сл., 60 сл., 72 сл.; Lyndwood, Provinciale (Оксфорд, 1679), lib. quart., tit. I, 270, 271; Sanchez, Disputat. de sto. mat. sac., I, 3-220; Selden, Uxor ebraica (изд. 1673), 92 сл., или Opera, III, 599 сл.
[1081] «Es kam hinzu, das der Gegensatz der Zeitform in der deutschen Sprache regelmässig überhaupt unerkennbar war, denn zu deutsch heisst es nicht: 'ich nehme dich,' noch: 'ich werde dich nehmen,' sondern 'ich will dich nehmen.'» — Sohm, Eheschliessung, 135.
[1082] «Ja, ich wüsste selbs nicht wol, wie ein Knecht oder Magd sollten oder kunnten in deutscher Sprache per verba de futuro sich veloben; denn wie man sich verlobet, so laut's per verba de praesenti, und sonderliche weiss der Posel von solcher behender Grammatica nichts, dass accipio und accipiam zweierlei sei; er führet daher nach unserer Sprachen Art und spricht: 'Ich will Dich haben,' 'ich will Dich nehmen,' 'Du sollt mein sein,' etc. Da ist die Stunde ja gesagt ohn weiter Aufzug oder Bedenken.» — Luther, «Von Ehesachen», Werke (изд. Эрланген), XXIII, 102, 103; также в Bücher und Schriften (Йена, 1561), V, 240, 241; и в Strampff, 318, 319. Весь этот интересный отрывок, часть которого переведена в тексте, приведен Sohm, Eheschliessung, 139; и Friedberg, Eheschliessung, 206, 207. Ср. также Tischreden Лютера (изд. Франкфурт, 1571), гл. 36, с. 356. Взгляд Лютера принят Scheurl, Das gemeine deutsch. Eherecht, 64; и Salis, Die Publikation des trid. Rechts, 3.
[1083] Swinburne, Of Spousals, 55-73, дает интереснейшее обсуждение словесных трудностей, возникающих в sponsalia de praesenti vel futuro, сравнивая правовых писателей за и против этого различия.
[1084] Ibid., 62 сл. Ср. Jeaffreson, Brides and Bridals, I, 114 сл., 124-37 (о «предварительных контрактах» до и после Реформации).
[1085] Pollock and Maitland, Hist. of Eng. Law, II, 367.
Правило, установленное Ансельмом в 1102 году, уже упомянутое, действительно поощряет такую «лжеприсягу»: «Обещания брака, данные между мужчиной и женщиной без свидетелей», должны быть «недействительными, если любая из сторон отрицает их». — Johnson's Canons, 11, 27. Ниже приводится пример того, что неоднократно происходило в церковных судах: «Omnium Sanctorum Honylane. — Thomas Potynger comparuit coram comissario [of London] in domo officii xxii die Augusti [1481], et prestitit juramentum, quod nunquam contraxhit matrimonialiter cum Margareta Hudson de eadem, ibidem presente, et confitente, quod nullum testem habuit ad probandum contractum, et ideo commissarius remisit eos regulae conscientiarum suarum.» — Hale, Precedents and Procds. in Crim. Causes, 5. Другой пример см. ibid., 6.
[1086] Они получали Freibrief, или лицензию, на свою практику: Sohm, Eheschliessung, 138. Ср. Friedberg, Eheschliessung, 16 сл., о злоупотреблениях брачной юрисдикцией.
[1087] «The promise, se ducturum in conjugem, or one similar, is conceived to be consensus de futuro in c. 5, 15, 17, 22x. de sponsal. (4, 1); but as consensus de praesenti in c. 5x. de sponsa duor. (4, 3).» — Sohm, Eheschliessung, 135 прим. 51.
[1088] «Ex et pro eo quia dictus David diu ante solemnizationem dicti pretensi matrimonii ... alia sponsalia tam verba de futuro quam de praesenti cum Margareta Abirnethy, impressentiarum superstite, carnali copula subsecuta, contraxit,» etc. — Friedberg, Eheschliessung, 58; Liber officialis S. Andree, 21. Эта книга, 19, 33, 66, 73, 75, содержит, согласно Фридбергу, другие записи о браках de futuro, иногда copula subsecuta, расторгнутых из-за более поздних sponsalia de praesenti. Ср. также Sohm, op. cit., 135.
[1089] В духовных судах требовались два хороших свидетеля для установления факта. О «доказательстве брака» см. Esmein, Le mariage en droit canonique, I, 189 сл.; II, 127 сл.; Pollock and Maitland, Hist. of Eng. Law, II, 382 сл.; Law Review (английский), I, 378 сл.
[1090] Salis, Die Publikation des trid. Rechts, 6, 7; Pollock and Maitland, op. cit., II, 382, 383; Esmein, op. cit., I, 189 сл.; II, 127 сл.; Friedberg, Eheschliessung, 102 сл.; Sohm, Eheschliessung, 187 сл.
[1091] «Da spricht der Papst und die Juristen, die Ehe dürfe nimmermehr gescheiden werden. Was geschah? Die Eheleute wurden darnach uneins und schieden sich wieder von einander. Also ging mirs im Kloster auch; oder wo man fur den Official kam, so schwur sich eines vom andern, freieten wieder. Darnach kamen sie zu mir oder einem Andern in die Beichte und sprachen: Lieber Herr, ich habe itzt eine Frau, der hab ichs heimlich gelobt; wie thue ich ihm immermehr? Helft mir, lieber Herr Doctor, dass ich nicht verzweifele. Denn Greta, mit der ich mich am ersten verlob hab, ist mein recht Eheweib. Aber diese Barbara, die mir darnach vertrawet, ist nicht mein Weib und muss doch bei ihr schlaffen? Jene darf ich nicht nehmen, die ich doch gerne möcht haben, da es sein könnte; aber ich kann nu nicht, denn ich habe eine Andere, so hat sie auch einen Andern: doch weiss es Niemand, dass sie mein Weib ist, denn allein, Gott im Himmel, dem ist bewust. O, ich werde verdampt, ich weiss keinen Rath.» — «Tischreden», в Werke (изд. Эрланг.), LXII, 229; цитируется также в Salis, 7, 8, который приводит другие доказательства; аналогично в Sohm, op. cit., 189, 190; Friedberg, op. cit., 102; и Esmein, op. cit., II, 129.