[417] Liv. iii. 55 “ne quis ullum magistratum sine provocatione crearet, qui creasset, eum jus fasque esset occidi: neve ea caedes capitalis noxae haberetur.”
[418] с. 79.
[419] с. 79.
[420] с. 99.
[421] Liv. iii. 55 “omnium primum, cum velut in controverso jure esset, tenerenturne patres plebiscitis, legem centuriatis comitiis tulere ‘ut quod,’” etc. Ср. Dionys. xi. 45.
[422] Статьи г-на Стракана-Дэвидсона в Smith Dict. of Antiq. s.v. plebiscitum и в English Historical Review, № 2 и 19.
[423] с. 97.
[424] с. 107.
[425] Образцами таких законов между 449 и 287 гг. до н. э. являются lex Terentilia (462), Canuleia (445), Licinia (367), Ogulnia (300).
[426] Liv. iii. 55 “M. Duilius deinde tribunus plebis plebem rogavit, plebesque scivit: ‘qui plebem sine tribunis reliquisset, quique magistratum sine provocatione creasset, tergo ac capita puniretur.’”
[427] Liv. iv. 1 “de conubio patrum et plebis C. Canuleius tribunus plebis rogationem promulgavit.”
[428] См. с. 39 и ср. Liv. iv. 6; консулы (в контионе) назвали в качестве официальной причины следующее: “quod nemo plebeius auspicia haberet; ideoque decemviros conubium diremisse, ne incerta prole auspicia turbarentur.”
[429] Liv. iv. 1 “et mentio, primo sensim inlata a tribunis, ut alterum ex plebe consulem liceret fieri, eo processit deinde, ut rogationem novem tribuni promulgarent, ‘ut populo potestas esset, seu de plebe, seu de patribus vellet, consules faciendi.’”
[430] Обстановка в начале года описывается Ливием (iv. 2) следующим образом: “eodem tempore et consules senatum in tribunum, et tribunus populum in consules incitabat.” Наконец (Liv. iv. 6), “victi tandem patres, ut de conubio ferretur, consensere.”
[431] Liv. iv. 6.
[432] там же, 35.
[433] Клавдий в Tab. Lugd. “quid (commemorem) in pluris distributum consulare imperium tribunosque militum consulari imperio appellatos, qui seni et saepe octoni crearentur.”
[434] Ливий иногда говорит о восьми (v. 1, vi. 27); ср. Tab. Lugd., цитируемую в прим. 3. Весьма вероятно, что это число включает шестерых трибунов и двух цензоров (Momms. Staatsr. ii. p. 184); например, Ливий указывает восемь для 403 г., а Капитолийские фасты для того же года (351 г. от осн. р. Г., C.I.L. i. p. 428) — шесть и двух цензоров.
[435] Pompon. in Dig. 1, 2, 2, 25 “cum ... plebs contenderet cum patribus et vellet ex suo quoque corpora consules creare, et patres recusarent, factum est ut tribuni militum crearentur partim ex plebe, partim ex patribus consulari potestate.”
[436] Ливий утверждает, что это ошибка, — мнение, разделяемое Моммзеном (Röm. Forsch. i. 66; Staatsr. ii. p. 188). Он считает, что в 445 г. до н. э. некий Л. Атилий Лонг был плебеем и что в 400, 399 и 396 гг. плебеи имели большинство. Точка зрения Ливия отстаивается Виллемсом в Le Sénat (i. 58-60).
[437] Если рассматривать это как доказательство того, что перевес голосов в comitia centuriata всё ещё оставался на стороне патрициев, это пролило бы ценный свет на относительное экономическое положение двух сословий.
[438] Imperium (Tab. Lugd., цитируется на с. 112); potestas (Liv. iv. 6); jus (Tac. Ann. i. 1).
[439] Liv. iv. 7 “et imperio et insignibus consularibus usos.”
[440] там же, v. 13, 52.
[441] «Проконсульский образ» («Proconsularis imago», Liv. v. 2).
[442] Zonar. vii. 19.
[443] Liv. iv. 55 “pervincunt, ut senatus consultum fiat de tribunis militum creandis”; iv. 12 “cum ... obtinuisset, ut consulerentur patres, consulum an tribunorum placeret comitia haberi.” Дионисий (xi. 60) сообщает, что к народу также обращались за советом.
[444] то есть в соответствии с законом, если таковой существовал, учреждающим эту должность.
[445] Momms. Staatsr. ii. p. 191.
[446] Liv. iv. 8 “ortum autem initium est rei, quod in populo, per multos annos incenso, neque differri census poterat, neque consulibus, cum tot populorum bella imminerent, operae erat id negotium agere.” Ср. Dionys. xi. 63.
[447] Liv. l.c. “Idem hic annus censurae initium fuit, rei a parva origine ortae.”
[448] Liv. iv. 24. Впрочем, Моммзен считает (Staatsr. ii. p. 349), что именно этот lex Aemilia сделал цензуру самостоятельной магистратурой с фиксированным сроком полномочий. Вероятно, она и раньше была самостоятельной магистратурой, но без фиксированного срока. Отсюда и возникло мнение, что цензоры изначально занимали должность в течение пяти лет — периода луструма (Liv. l.c., ср. ix. 34).
[449] сс. 81, 102.
[450] Liv. iv. 43 (раздор между патрициями и плебеями) “exorta est, coepta ab duplicando quaestorum numero ... praeter duos urbanos quaestores duo ut consulibus ad ministeria belli praesto essent.” Трибуны потребовали “ut pars quaestorum ... ex plebe fieret.” Компромисс заключался в том, что “quattuor quaestores promiscue de plebe ac patribus libero suffragio populi fierent.”
[451] ib. 54. Плебеи, возмущенные избранием консулов вместо военных трибунов, “eum dolorem quaestoriis comitiis simul ostendit, et ulta est, tunc primum plebeiis quaestoribus creatis: ita ut, in quattuor creandis, uni patricio K. Fabio Ambusto relinqueretur locus.” О выборах в comitia tributa см. с. 102.
[452] с. 83, прим. 2.
[453] Liv. iv. 25. Принципы плебса (principes plebis), отчаявшись в том, что военный трибунат неизменно достается патрициям, пришли к выводу, что это происходит «вследствие интриг и ухищрений» («ambitione artibusque») патрициев. Отсюда трибунский законопроект “ne cui album in vestimentum addere petitionis liceret causa.” После ожесточенного сопротивления “vicere tribuni ut legem perferrent.”
[454] «Принципы плебса» («Principes plebis», Liv. l.c.).
[455] ib. vi. 31 “conditiones impositae patribus, ne quis, quoad bellatum esset, tributum daret, aut jus de pecunia credita diceret.”
[456] ib. 35 “omnium igitur simul rerum, quarum immodica cupido inter mortales est, agri, pecuniae, honorum, discrimine proposito, conterriti patres, etc.”
[457] Liv. vi. 37 “Novam rogationem promulgant, ut pro duumviris sacris faciundis decemviri creentur; ita ut pars ex plebe, pars ex patribus fiat.”
[458] ib. 38. Его утверждения противоречивы. Он говорит о единогласии в коллегии и в то же время об использовании intercessio во время заседания.
[459] Liv. vi. 42 “concessum ... a plebe nobilitati de praetore uno, qui jus in urbe diceret, ex patribus creando,” что было достигнуто, вероятно, посредством пункта, внесенного в Лициниевы законопроекты при их представлении консулом народу (см. с. 97). Истинный мотив приводится Помпонием в Dig. 1, 2, 2, 27: “Cum consules avocarentur bellis finitimis neque esset, qui in urbe jus reddere posset, factum est ut praetor quoque crearetur, qui urbanus appellatus est, quod in urbe jus redderet.”
[460] Моммзен (Staatsr. ii. p. 204) сомневается в этом, главным образом на том основании, что тридцать лет спустя не упоминается никакой закон, открывающий эту должность для плебеев. Вероятно, над претурой висело то же сомнение, что и над вторым местом в консулате, а именно: оставлял ли Лициниев закон, зарезервировав один консулат за плебеями, остальные посты открытыми для обоих сословий или нет.
[461] Liv. vii. 1 “collegam consulibus atque iisdem auspiciis creatum.” Ср. Gell. xiii. 15.
[462] Пример осуществления консульского вето в отношении судебного решения претора в 77 г. до н. э. сохранен Валерием Максимом (vii. 7, 6).
[463] Liv. viii. 15 “eodem anno Q. Publilius Philo praetor primus de plebe, adversante Sulpicio consule, qui negabat rationem ejus se habiturum, est factus; senatu, cum in summis imperiis id non obtinuisset, minus in praetura intendente.”
[464] с. 98.
[465] Liv. vi. 42 “Factum senatus consultum, ut duo viros aediles ex patribus dictator populum rogaret.”
[466] ib. vii. 1 (366 г. до н. э.) “verecundia inde imposita est senatui ex patribus jubendi aediles curules creari. primo, ut alternis annis ex plebe fierent, convenerat; [это было правилом в 213 г. (Polyb. x. 4)]. postea promiscuum fuit” [Моммзен (Staatsr. ii. p. 482) считает, что это произошло лишь в последнем столетии Республики].
[467] ib. 17 “dictator C. Marcius Rutilus primus de plebe dictus”; он назначил плебея начальником конницы.
[468] ib. 22. Тот же С. Марций Рутил, «объявив о своем стремлении к цензурской должности» (“professus censuram se petere”), был избран.
[469] ib. viii. 12 “ut alter utique ex plebe ... censor crearetur.”
[470] ib. Ep. 59 “Q. Pompeius et Q. Metellus, tunc primum utrique ex plebe facti, censores lustrum condiderunt.”
[471] Liv. vii. 42. Закон был предложен трибуном Л. Генуцием. Однако лишь в 172 г. до н. э. оба консула оказались плебеями (Liv. xlii. 9; Fast. Cap. C.I.L. i. 1 p. 25).
[472] с. 52.
[473] Ливий (x. 6) дивится этому факту; он полагает, что это должно было быть случайностью («morte duorum»), поскольку коллегия авгуров должна была состоять из трех или кратного трем числа членов. Цицерон (de Rep. ii. 9, 16) говорит, что Ромул кооптировал (cooptavit) по одному от каждой из трех триб; таким образом, их было четверо; Нума добавил еще двоих (ib. ii. 14, 26). Получается шесть, каковое число Ливий (l.c.) считает нормальным на момент принятия Огульниева закона.
[474] Liv. x. 6. Эти числа оставались неизменными до времен Суллы (81 г. до н. э.), который увеличил коллегии понтификов и авгуров до пятнадцати (Liv. Ep. 89). Шестнадцатый член был добавлен в обе коллегии Юлием Цезарем (Dio Cass. xlii. 51).
[475] Liv. xxxiii. 42. Впоследствии число было увеличено до семи, с какового времени коллегия стала известна как коллегия VIIviri epulones.
[476] Marquardt Staatsverw. iii. p. 333.
[477] Liv. iii. 32 “augur (mortuus est) C. Horatius Pulvillus; in cujus locum C. Veturium eo cupidius, quia damnatus a plebe erat, augures legere.” Pontifex maximus рано стал исключением из этого правила; см. comitia sacerdotum в разделе, посвященном народу.
[478] Cic. de Leg. Agr. ii. 7, 18; Vell. ii. 12.
[479] Liv. viii. 12.
[480] с. 109.
[481] Г-н Стракан-Дэвидсон предполагает, что закон Публилия Фило «мог исключить промежуточное обращение за консультацией в Сенат и потребовать от консула незамедлительного представления петиции плебса народу» (Smith Dict. of Antiq. s.v. plebiscitum, ii. p. 439).
[482] с. 83.
[483] Единственное свидетельство того, что они существовали, содержится в рассказе Ливия о законе Манлия 357 г. до н. э. (Willems Droit Public p. 183). См. Liv. vii. 16 (консул Манлий): «legem, novo exemplo ad Sutrium in castris tributim de vicesima eorum, qui manumitterentur, tulit. Patres, quia ea lege haud parvum vectigal inopi aerario additum esset, auctores fuerunt».
[484] ib. viii. 12: «ut legum, quae comitiis centuriatis ferrentur, ante initum suffragium patres auctores fierent».
[485] Cic. Brut. 14, 55. См. тж. Liv. i. 17: «hodie ... in legibus magistratibusque rogandis usurpatur idem jus (the patrum auctoritas), vi adempta».
[486] Laelius Felix ap. Gell. 15, 27: «(plebi scitis) ante patricii non tenebantur, donec Q. Hortensius dictator legem tulit, ut eo jure quod plebs statuisset, omnes quirites tenerentur»; Plin. H.N. xvi. 10, 37: «ut quod ea (plebs) jussisset, omnes quirites teneret».
[487] Gaius i. 3: «olim patricii dicebant plebi scitis se non teneri, quia sine auctoritate eorum facta essent; sed postea lex Hortensia lata est, qua cautum est, ut plebi scita universum populum tenerent, itaque eo modo legibus exaequata sunt»; Pompon. in Dig. 1, 2, 2, 8: «pro legibus placuit et ea (plebiscita) observari lege Hortensia: et ita factum est, ut inter plebis scita et legem species constituendi interesset, potestas autem eadem esset».
[488] Pompon. l.c.
[489] Закон об аграрных участках 111 г. до н. э. (Bruns Fontes) так ссылается на закон Семпрония 123 г. до н. э.: «[ex] lege plebeive scito, quod C. Sempronius Ti. f. tr. pl. rogavit». См. тж. закон Рубрия (ib.): «ex lege Rubria seive id pl. sc. est».
[490] Так, Цицерон, изгнанный по постановлению плебисцита, был возвращен центуриатным законом. См. раздел о народе.
[491] Среди множества примеров один из самых примечательных находится у Саллюстия (Jug. 84): «Marius ... cupientissima plebe consul factus, postquam ei provinciam Numidiam populus jussit». Здесь plebs должно быть заменено на populus, а populus — на plebs.
[492] Термин «законодательный» используется здесь в современном значении. В Риме судебный и выборный акт народа в равной степени являлся законом (lex).
[493] По крайней мере в 304 г. до н. э. они не обладали правом внесения вопросов на рассмотрение (relatio) Сената (Liv. ix. 46).
[494] Gaius iv. 23.
[495] Варрон (L.L. viii. 105): «Hoc (состояние кабалы — nexum) C. Poetilio Libone Visolo dictatore (313 B.C.) sublatum ne fieret; et omnes, qui bonam copiam jurarunt, ne essent nexi dissoluti». Ливий (viii. 28), относящий эту меру к 326 г. до н. э., представляет ее как всеобщее освобождение находящихся в кабале (nexi): «jussique consoles ferre ad populum, ne quis, nisi qui noxam meruisset, donec poenam lueret, in compedibus aut in nervo teneretur: pecuniae creditae bona debitoris, non corpus obnoxium esset».
[496] Liv. ix. 46: «Cn. Flavius ... patre libertino ... civile jus, repositum in penetralibus pontificum, evulgavit, fastosque circa forum in albo proposuit, ut quando lege agi posset, sciretur»; Pompon. in Dig. 1, 2, 2, 7: «postea cum Appius Claudius composuisset (вместо «proposuisset») et ad formam redegisset has actiones, Cn. Flavius scriba ejus libertini filius subreptum librum populo tradidit ... hic liber, qui actiones continet, appellator jus civile Flavianum».
[497] Pompon. l.c. §§ 37, 38. Гаю Сципиону Насике был предоставлен дом для консультаций. Первый преподаватель, Тиберий Корунканий («qui primus profiteri coepit», ок. 280 г. до н. э.), был также первым плебеем — великим понтификом (pontifex maximus).
[498] Polyb. vi. 53.
[499] Cic. in Verr. v. 14, 36 “togam praetextam, sellam curulem, jus imaginis ad memoriam posteritatemque prodendae.”
[500] Другими словами, в атриуме могли устанавливаться изображения не только курульных предков.
[501] с. 22.
[502] Саллюстий. Jug. 95 (о Сулле): «gentis patriciae nobilis fuit, familia prope jam exstincta majorum ignavia».
[503] Cic. pro Mur. 7. 16; Ascon. in Scaurian. p. 22.
[504] Dionys. vii. 71.
[505] См. Cic. de Off. ii. 17, 58: «Vitanda tamen suspicio est avaritiae. Mamerco, homini divitissimo, praetermissio aedilitatis consulatus repulsam attulit».
[506] Liv. xxii. 34 (об избрании Варрона в 217 г. до н. э.): «Patres summa ope obstabant, ne se insectando sibi aequari adsuescerent homines».
[507] Саллюстий. Jug. 63: «consulatum nobilitas inter se per manus tradebat; novus nemo tam clarus neque tam egregiis factis erat, quin indignus illo honore, et is quasi pollutus, haberetur».
[508] Cic. pro Domo 14, 38: «Ita populus Romanus brevi tempore, neque regem sacrorum, neque flamines, neque salios habebit, nec ex parte dimidia reliquos sacerdotes, neque auctores centuriatorum et curiatorum comitiorum: auspiciaque populi Romani, si magistratus patricii creati non sint, intereant necesse est, cum interrex nullus sit, quod et ipsum patricium esse et a patriciis prodi necesse est». За этим отрывком следует близкий по смыслу текст Ливия (vi. 41) в речи против Лициниевых-Секстиевых законов, которую он приписывает Аппию Клавдию. Мы встречаем и другие архаичные пережитки, связанные с Сенатом: например, различие между «большими и малыми родами» (gentes) (с. 12) никогда не утрачивалось, и глава Сената, первый номер в списке, всегда выбирался из числа больших родов (gentes majores) (см. с. 12).
[509] Ульпиан. Reg. v. 8: «conubio interveniente liberi semper patrem sequuntur; non interveniente conubio matris conditioni accedunt, excepto eo qui ex peregrino et cive Romana peregrinus nascitur, quoniam lex Mensia [в веронском палимпсесте аналогичного отрывка Гая (i. 78, изд. Крюгера и Студемунда) читается «Minicia»] ex alterutro peregrino natum deterioris parentis conditionem sequi jubet».
[510] Или, в период Принципата, — административный акт. См. раздел о полномочиях принцепса.
[511] с. 6.
[512] Beloch. Der Italische Bund, с. 101, 102.
[513] Tac. Ann. xi. 25; Beloch op. cit. p. 78. Согласно Белоху (l.c.), сопоставление цензов доимперского и подимперского периодов искажается тем фактом, что эрарии (aerarii) исключались из первого и включались во второй. См. раздел о цензоре.
[514] Lex Acilia Repetundarum, ст. 76.
[515] Cic. pro Balbo 10, 25: «quod iis ... liceat, si populus Romanus permiserit, ut ab senatu, ab imperatoribus nostris, civitate donentur».
[516] Cic. Brut. 20, 79; pro Balbo 21, 48.
[517] См. раздел, посвященный комициям.
[518] Suet. Aug. 40; Senec. de Vit. Beat. 24.
[519] Это подразумевало империй. В Риме такими магистратами были консул, претор, диктатор или интеррекс; в провинциях — наместники.
[520] Gaius iv. 16.
[521] «Praetor addicit libertatem». См. Cic. ad Att. vii. 2, 8.
[522] Ибо сам по себе цензор не обладал правом даровать свободу (Mommsen Staatsr. ii. p. 374). Цицерон (de Orat. i. 40, 183) упоминает юридический спор о том, становится ли раб свободным с момента объявления или с момента люстрации, которая придавала законность цензорским постановлениям. Государственные рабы (servi publici) отпускались на волю магистратами, но неизвестно, делал ли это только консул или любой магистрат (Momms. Staatsr. i. p. 321). Величайшим примером государственного освобождения является освобождение вольноопределяющихся (volones) в 214 г. до н. э. (Liv. xxiv. 16).
[523] В первом случае это называется directa libertas (Dig. 40, 4, 35), во втором — libertas fidei commissa (Dig. 40, 4, 11).
[524] Теофил (i. 5, 4) называет их φυσικοὶ τρόποι ἐλευθερίας.
[525] Suet. Claud. 24 (Клавдий говорил, что Аппий Цекум, цензор 312 г. до н. э., избрал в Сенат сыновей вольноотпущенников): «ignarus, temporibus Appii et deinceps aliquamdiu, „libertinos“ dictos, non ipsos, qui manu mitterentur, sed ingenuos ex his procreatos».
[526] Юстин. Инст. i. 4 «qui statim ut natus est liber est» («кто свободен с момента рождения»); Цицерон, «О природе богов» iii. 18, 45 «in jure civili, qui est matre libera, liber est» («в гражданском праве тот, кто рожден свободной матерью, свободен»). Именно в этом смысле Цинций (у Феста, стр. 241) и Ливий (x. 8) объявляют, что patricius (патриций) изначально был равнозначен ingenuus (свободнорожденному). См. стр. 5.