446 Beaumanoir, cap. lxiv. § 3.
447 Conseil, ch. XXI. Tit. xiv.
448 Actes du Parlement de Paris, T. I. No. 2269 A. p. 217.
449 Jur. Provin. Saxon. Lib. I. c. 50, 62. Lib. III. c. 29, 65.—Sachsische Weichbild xxxiii. xxxv. Jur. Provin. Alamann. cap. ccclxxxv. §§ 14, 15 (Ed. Schilteri). Согласно некоторым рукописям последнего, однако, эта привилегия отказа от вызова со стороны лица низшего положения не допускалась в делах об убийстве. — «Ibi enim corpus corpori opponitur» — cap. liii. § 4 (Ed. Senckenberg). С другой стороны, конституция Фридриха Барбароссы, изданная в 1168 году и процитированная выше, запрещает судебный поединок в уголовных делах, если противники не равны по рождению.
Kamp-recht Тальхофера устанавливает безусловное правило: «Item ist das ain man kempflich angesprochen wirt von ainem der nit als gut is als er, dem mag er mit recht ussgan ob er wil ... sprict aber der edler den mindern an zu kempfen so mag der der minder nich absyn». — Dreyer, op. cit. p. 166.
450 Jur. Prov. Alamann. cap. cclviii. § 20. (Ed. Schilter.) — Мы уже видели, что обратное правило было введено в Англии Вильгельмом Завоевателем в отношении споров между французами и англичанами.
451 Quia surien et greci in omnibus suis causis, præter quam in criminalibus excusantur a duello. — Assises de Jerusalem, Baisse Court, cap. 269.
452 Законы Уэскара, 1247 г. (Du Cange s. v. Torna).
453 Las Siete Partidas, P. VII. Tit. iii. l. 3.
454 Anomalous Laws, Book XIV. chap. xiv. § 1 (Owen II. 625).
455 Galberti Vit. Caroli Boni, cap. 2, n. 12.
456 Jur. Provin. Saxon. Lib. I. art. 48.
457 Assises de Jerusalem, cap. 266, 267.
458 Jur. Provin. Alamann. cap. lx. § 5.
459 Jur. Provin. Saxon. Lib. I. c. 42, 43.
460 Belitz de Duellis Germanorum, p. 9 (Vitembergæ, 1717).
461 Jur. Provin. Alamann. cap. ccxxix. § 2. Эта глава опущена во французской версии Speculum Suevicum.
462 Ephr. Gerhardi Tract. Jurid. de Judic. Duellico, cap. iii. § 7, et Mantissa. — Dreyer, Anmerckung von den Quellgesetzen, p. 160. — Meyer, Der Gerichtliche Zweikampf, 1873. Герхард приводит из рукописи XV века, хранящейся в Великогерцогской библиотеке Саксен-Готы, грубое изображение первой стадии одного из таких поединков, которое здесь воспроизведено в факсимиле. В рукописи из Вольфенбюттеля имеется миниатюра, практически идентичная этой. На другом изображении подобных поединков противники вооружены изогнутыми ножами (Würdinger, Beiträge, p. 18).
Во многих местах, однако, преступления, которые человек был вынужден опровергать посредством поединка, подлежали ордалии раскаленным железом или водой, если обвиняемым была женщина. Так, согласно испанскому праву XIII века: «Muger ... salvese por fierro caliente; e si varon fuere legador ... salvese por lid» — Fuero de Baeça (Villadiego, Fuero Juzgo fol. 317 a).
463 Patetta, Le Ordalie, p. 159.
464 Capit. Ludov. Pii I. ann. 819, cap. X.
465 Ughelli, T. II. p. 122 (Du Cange).
466 Addunt insuper, quoniam si aliquis militum sacerdotes Dei in crimine pulsaverit per pugnam sive singulari certamine esse decernendum. — De Pressuris Eccles.
467 Muratori Script. Rer. Ital. II. II. 499, 505.
468 Clericus ... si duellum sine episcopi licentia susceperit ... aut assultum fecerit, episcopis per pecuniam emendetur. — Orderic. Vital. P. II. Lib. V. c. 5.
469 Goffrid. Vindocinens. Lib. III. Epist. 39.
470 Du Cange.
471 Ut clerici non pugnent in duello, nec pro se pugiles introducent. — Chron. S. Ægid. in Brunswig. — C. 1. Extra, Lib. V. Tit. xiv.
472 C. 1. Extra, Lib. I. Tit. xx.
473 C. 2. Extra, Lib. V. Tit. xiv.
474 Council. Lateran. IV. can. 18.
475 C. 22. Decret. caus. II. q. v. — Nicolai PP. I Epist. 148.
476 Atton. Vercell. De Pressuris Eccles. Pt. I.
477 Chart. S. Stephani (Batthyani Legg. Eccles. Hung. T. I. p. 384).
478 Chron. Piscariens. Lib. II. (D’Achery, II. 951).
479 Cartulaire de l’Église de Paris, I. 378.
480 Хартия, фиксирующая судебный процесс и его результаты, приведена у Балюза и Манси, Miscell. III. 59.
481 Ibid. p. 134.
482 C. 1 Extra, Lib. V. Tit. xxxv.
483 Du Boys, Droit Criminel des Peuples Modernes, II. 187.
484 Matt. Paris Hist. Angl. ann. 1176 (Ed. 1644, p. 92).
485 Neilson, Trial by Combat, pp. 122-7.
486 Actes du Parlement de Paris, T. I. p. cccvii.
487 Contraria consuetudine non obstante. — Cart. de l’Église de Paris, II. 393-4.
488 Archives Administratives de Reims, T. I. p. 733.
489 Berger, Registres d’Innocent IV. n. 6184 (T. III. p. 148).
490 Harduin. Concil. VII. 384.
491 Compilat. V. Lib. V. Tit. vii. (Ed. Friedberg, p. 184). «Rem hactenus inauditiam et tam juri scripto quam æquitati contrariam».
492 Fit pugna si ecclesia contra ecclesiam habet controversiam vel contra privatum et instrumentum dicatur falsum. — Odofredi Summa de Pugna (Patetta, p. 483).
493 Joh. Friburgens. Summæ Confessorum Lib. II. Tit. iii. Q. 3, 5, 6. — Cf. Baptist. de Saulis Summam Rosellam s. v. Dispensatio, § 7.
494 Proost, Législation des Jugements de Dieu, p. 19.
495 Нелегко понять замечание Оливье де ла Марша во второй половине XV века (Traités du Duel Judiciaire, p. 44, сообщенное мне Джорджем Нильсоном), предупреждающее судей, что они не могут приговаривать клириков к поединку, за исключением случаев lèse majesté (оскорбления величества) и дел, затрагивающих веру. В то время вера находилась исключительно в руках инквизиции, а каноны не допускают исключений из клерикального иммунитета в делах о государственной измене. В обоих вопросах пытка задолго до этого доказала свою гораздо большую эффективность, чем неуклюжие и сомнительные ордалии.
496 Du Cange, s. v. Bellum.
497 Muratori, Antiq. Ital. Dissert. 39. — Среди прочих примеров, приведенных тем же автором, есть один от 1010 года, в котором суд епископа Ареццо разрешает поединок для решения дела между монастырем и мирянином.
498 Neilson, Trial by Combat, pp. 76, 81.
499 Ivon. Epist. cxlviii.
500 Ivon. Epist. ccxlvii.
501 Pet. Cantor. Verb. Abbreviat. cap. lxxviii.
502 Migne’s Patrologia, T. 188, p. 1287.
503 Baildon, Select Civil Pleas, I. 43.
504 Lib. Pract. de Consuetud. Remens, passim (Archives Législatives de Reims).
505 Archives Adminst. de Reims, T. I. p. 822.
506 Actes du Parlement de Paris, T. I. p. cccvii.
507 Cartulaire de l’Église de Paris, III. 433. После первых ударов стороны могли быть разведены при уплате штрафа суду, от получателя которого, очевидно, и произошло название. По-видимому, добрые каноники проводили различие между назначением поединка и участием в нем, ибо мы уже видели (стр. 159), что двадцатью четырьмя годами ранее они получили от Иннокентия IV особую привилегию, освобождавшую их от необходимости отстаивать свои права посредством битвы.
508 Cartulaire de l’Église de Paris, I. 234.
509 Ibid. I. 79-80.
510 Patetta, Le Ordalie, p. 437.
511 Les Olim, I. 24.
512 Actes du Parl. de Paris, T. I. No. 2122, C. p. 197.
513 Actes du Parl. de Paris, T. I. p. 446.
514 Du Cange, s. v. Arramiatio.
515 Les Olim, III. 679.
516 Voirs est que tuit li cas où il pot avoir gages de bataille ou peril de perdre vie ou membre, doivent estre justicié par le laie justice; ne ne s’en doit sainte Église meller. — Coutumes du Beauvoisis, cap. xi. art. 30.
517 См. Registre Criminel de la Justice de St. Martin-des-Champs (Paris, 1877).
518 Joh. Friburgens. Summæ Confessorum Lib. II. Tit. iii. Q. 5.
519 En la cort de la mer na point de bataille por prueve ne por demande de celuy veage. — Assises de Jerusalem, cap. xliii.
520 Pardessus, Us et Coutumes de la Mer.
521 Livres de Jostice et de Plet, Liv. VII. Tit. iv. § 2.
522 Согласно Брэктону, истец в уголовных делах, по-видимому, всегда обязан присягать в своем личном знании, visu ac auditu, о предполагаемом преступлении. Однако в других местах дело обстояло иначе. Среди глоссаторов ломбардского права велись жаркие споры о правомерности в определенных случаях принуждения одного из участников спора к совершению лжесвидетельства. Этот вопрос подробно рассматривается в работе Савиньи Geschichte d. Rom. Recht. B. IV. pp. 159 sqq. Ср. Odofredi Summa de Pugna (Patetta, pp. 485-7).
Формула присяги, как она приведена во Fleta, такова: стороны берут друг друга за руку, и сначала ответчик клянется: «Hoc audis, homo quem per manum teneo, qui A. te facis appellari per nomen baptismi tui, quod ego C. fratrem tuum, vel alium parentem vel dominum non occidi, vel plagam ei feci ullo genere armorum per quod remotior esse debuit a vita et morti propinquior; sic me Deus adjuvet et hæc Sancta, etc.» Затем истец отвечает: «Hoc audis homo quem per manum teneo, qui te R. facis appellari per nomen baptismi tui, quod tu es perjurus et ideo perjurus quia tali anno, tali die, tali hora et tali loco nequiter et in felonia occidisti C. fratrum meum tali genere armorum, unde obiit infra triduum; sic me Deus, etc.» — Lib. I. cap. xxxii. §§ 28, 29. — Bracton, Lib. III. Tract ii. c. 21, § 2.
В германском праве присяга была проще, но столь же абсолютной. — Jur. Prov. Saxon, Lib I. cap. lxii. — Sachsische Weichbild, xxxv. 8.
Согласно ордонансу Филиппа Красивого от 1306 года, каждая сторона была обязана принести три торжественные клятвы на реликвиях перед священником, самым решительным образом подтверждая правоту своего дела и упование на Божий суд. — Isambert, Anc. Lois Françaises, II. 840.
523 Cod. Leg. Normann. P. I. c. lxiv. (Ludewig. Reliq. MSS. T. VII. p. 270). — Anc. Cout. de Normandie (Bourdot de Richebourg, IV. 29).
524 Leg. Alamann. Tit. 84.
525 Capit. Ludov. Pii ann. 819, cap. x. Несколько похожее положение встречается в L. Burgund. Tit. xlv. et lxxx.
526 L. Guillelmi Conquest. III. xii. (Thorpe, I. 493). — Однако предыдущий закон устанавливал для нормандского истца штраф в шестьдесят су в случае поражения (Ibid. II. ii.).
527 L. Henrici I. cap. lix. § 15.
528 Glanvil. de Leg. Angl. Lib. II. cap. iii.
529 Pipe Roll Society, I. 21; II. 31, 46, 59; III. 10.
530 Maitland, Select Pleas of the Crown, I. 108.
531 Solement ceux vainqus sont quittes ou lour clients pur eux rendre aux combattants vanquishours 40 sous en nosme de recreantise et ruaille peur la bourse a mettre eins ses deniers oustre le jugement sur le principall. — Horne’s Myrror of Justice, cap. iii. sect. 23.
532 Formul. Vetus in L. Longobard. (Georgisch, p. 1276).
533 For d’Oloron, Art. 21.
534 Bracton, Lib. III. Tract. ii. cap. 18, § 4. В другом месте Брэктон приводит причину для этого милосердия: «Si autem victus sit in campo ... quamvis ad gaolam mittendus sit, tamen sit ei aliquando gratia de misericordia, quia pugnat pro pace» (Ibid. cap. 21, § 7). См. также Fleta, Lib. I. cap. xxxii. § 32.
535 Étab. de Normandie, Tit. «De prandre fame à force» (Marnier).
536 Lib. Juris Civilis Veronæ, cap. 78 (p. 63).
537 Odofredi Summa de Pugna c. xii. (Patetta, p. 491-2).
538 Qui calumniam illatam non probat, pœnam debet incurrere quam si probasset reus utique sustineret. — C. 2 Decret. Caus. v. q. vi.
[539]
... ad poenas exigat æquas,
Victus ut appellans sive appellatus, eadem
Lege ligaretur mutilari aut perdere vitam.
Moris enim extiterit apud illos hactenus, ut si
Appellans victus in causa sanguinis esset,
Sex solidos decies cum nummo solveret uno
Et sic impunis, amissa lege, maneret:
Quod si appellatum vinci contigeret, omni
Re privaretur et turpi morte periret.
Guillielmi Brito. Phillippidos Lib. VIII.
Следует заметить, что описанный здесь ранее существовавший нормандский обычай в точности совпадает с тем, на который указывает Гленвиль выше.
540 Например, Établissements Lib. I. cap. 27 and 91. — «Cil qui seroit vaincus seroit pendus» (cap. 82).
541 Beaumanoir, chap. lxiv. § 10.
542 Assises d’Antioche, Haute Cour, ch. xi.; Assises des Bourgeois, ch. vi. vii. См. также Assises de Jerusalem, cap. 317.
543 Recta fides et æquitas et jus armorum volunt ut appellans eandem incurrat pœnam quam defendens, si is victus fuerit et subactus. — Formula Duelli, apud Spelman. Glossar. s. v. Campus.
544 Jur. Provin. Saxon. Lib. I. c. 63.—Jur. Provin. Alamann. cap. ccclxxxvi. §§ 19, 20 (Ed. Schilter.).
545 Sachsische Weichbild, 82. — Jur. Provin. Alamann. cap. clxviii. § 20; clxxii. § 18 (Ed. Senckenberg.).
546 Ibid. cap. ccxix. § 6 (Ed. Schilter.).
547 Chron. Cornel. Zantfliet ann. 1369 (Mart. Ampl. Coll. V. 293-4).
548 Chron. Augustan. (Pistor. III. 684, Ed. 1726).
549 Assis. Hierosol. Alta Corte cap. cv. (Canciani, V. 208).
550 Würdinger, Beiträge zur Geschichte des Kampfrechtes in Bayern, p. 8.
551 Jur. Provin. Saxon. Lib. I. c. 63, 65. — Sachsische Weichbild, xxxv. — Jur. Provin. Alamann. cap. ccclxxxvi. § 31 (Ed. Schilter.); cap. clxxviii. §§ 7, 8 (Ed. Senckenb.). См. Würdinger, p. 11, относительно торжественного приговора, налагающего опалу на неявившегося.
552 Proost, Législation des Jugements de Dieu, pp. 18, 21.
553 For de Morlaas, Rubr. IV. art. 5.
554 Horne’s Myrror of Justice, cap. iv. sect. 13. — Pipe Roll Society, I. 65.
555 Schlegel Comment. ad Grágás § 31. — Grágás sect. VIII. cap. 105. Фантазер-этимолог мог бы возвести к этому обычаю современное выражение «posting a coward» (вывешивание имени труса).
556 Neilson, Trial by Combat, p. 128.
557 Jur. Provin. Alamann. cap. ccclxxxvi. § 32 (Ed. Schilter.); cap. clxxiii. § 13 (Ed. Senckenberg.).
558 Un Miracle de Notre-Dame d’Amis et d’Amille (Monmerqué et Michel, Théat. Français au Moyen-Age, p. 238).
Другой отрывок в той же пьесе указывает на равенство наказания для истца и ответчика в случае поражения:
—Mais quant il seront
En champ, jamais n’en ysteront
Sans combatre, soiez-en fis,
Tant que l’un en soit desconfis;
Et celui qui vaincu sera,
Je vous promet, pendu sera:
N’en doubte nulz.
559 Jur. Provin. Saxon, I. 63.
560 Venables, Lincolnshire Notes and Queries, Vol. I. p. 195 (1889). Так, запись в Pipe Roll за 1158-9: «Et in conductu Rad. Shirloc. 6 s. 8 d. Et pro apparatu ejusdem Rad. et socii ejus ad duellum 16 s. 4 d.» — Pipe Roll Society, I, 2.
561 Neilson, Trial by Combat, p. 42.
562 Например, Constit. Sicular. Lib. II. Tit. xxxvii. § 1. Это также имело место в Богемии (Patetta, Le Ordalie, p. 159).
563 Laurière, Table des Ordonn. p. 10.
564 См. факсимиле записи поединка между Уолтером Блоубермом и Хамо ле Старом, где на заднем плане этот неудачливый ответчик изображен висящим на виселице (Maitland’s Select Pleas of the Crown, Vol. I.). Это изображение уже было выгравировано в примечаниях Биша к работе Аптона De Studio Militari, p. 37.
565 Revue Historique de Droit, 1861, p. 514.
566 Constit. Sicular. Lib. II. Tit. xxxvii. § 4.
567 Это, кроме того, не было разрешено Фридрихом (Ubi sup.).
568 Jur. Provin. Saxon. I. 63.
569 Würdinger, Beiträge, p. 22.
570 De Militari Officio Lib. II. cap. viii.
571 Book of Cynog, chap. xi. § 34 (Owen, II. 211).
572 Du Boys, op. cit. I. 611.
573 D’Achery Spicilegium, T. III. p. 376.
574 Odofredi Summa de Pugna, vii. xi. (Patetta, pp. 490, 491).
575 Galfridi Vit. Caroli Boni, cap. xiii. n. 94.
Подобное упорство проявилось в поединке перед Ричардом II в 1380 году. Катрингтон, побежденный ответчик, умер на следующий день в бреду, вызванном истощением. — Neilson’s Trial by Combat, p. 172.
576 Возможно, стоит отметить, что в Индии, где судебный поединок был неизвестен, в других ордалиях один из древних законодателей, Катьяяна, допускает, а в некоторых случаях предписывает использование защитников. — Patetta, Le Ordalie, p. 110.
577 L. Alamann. Add. cap. xxi.
578 L. Longobard. Lib. I. Tit. iii. § 6, and Lib. II. Tit. lv. § 12.
579 L. Anglior. et Werinor. Tit. XIV.
580 Licet unicuique pro se campionem mercede conducere si eum invenire potuerit. — Ll. Frision. Tit. XIV. c. iv.
581 Greg. Turon. Hist. Lib. X. cap. x. В этом случае оба участника поединка погибли, после чего обвиняемый был немедленно казнен, что показывает, что такой результат рассматривался как доказательство истинности предполагаемого преступления.
582 Horum enim causa accidit ut non solum valentes viribus, sed etiam infirmi et senes lacessantur ad certamen et pugnam etiam pro vilissimis rebus (Lib. adv. Legem Gundobadi cap. vii.). Mitte unum de tuis, qui congrediatur mecum singulari certamine, ut probat me reum tibi esse, si occiderit (Lib. contra Judicium Dei cap i.).
583 Liceat ei per campionem, id est per pugnam, crimen ipsum de super se si potuerit ejicere. — L. Longobard. Lib. I. Tit. i. § 8.
584 Proost, Législation des Jugements de Dieu, p. 82.
585 Jur. Provin. Saxon. Lib. I. art. 39, 48. — Sachsische Weichbild, art. xxxv. 2. 4; art. lxxxii. 2.
586 Patetta, Le Ordalie, pp. 427-9. Роффредо, тщательно перечислив шесть случаев, в которых защитники допускались законом, добавляет: «Hodie tamen de consuetudine permittitur cuilibet campionem dare». — Odofredi Summa de Pugna (Patetta, p. 485).
587 Glanvil. de Leg. Angl. Lib. II. iii. Так, в процессе о рыцарском лене в 1201 году истцы предлагают защитника, Уолтера Уайдера, «qui idem optulit ut de visu suo et auditu». — Baildon, Select Civil Pleas, I. 33.
588 Cod. Leg. Norman. P. II. cap. lxiv. (Ludewig Reliq. MSS. VII. 416).
589 Étab. de Normandie, p. 21 (Marnier).
590 Assises d’Antioche, Haute Cour, ch. ix. xi. xii.; Assises des Bourgeois, ch. vi. vii.
591 Assis. Hierosol. Bassa Corte, cap. ccxxxviii. (Canciani, II. 534). — Constit. Sicular. Lib. II. Tit. xxxvii. § 2.
592 Neilson’s Trial by Combat, pp. 88, 90-1.
593 Horne’s Myrror of Justice, cap. iii. § 23.
594 Myrror of Justice, cap. iv. § 11.
595 Cod. Leg. Norman. P. II. cap. lxiv. § 18 (Ludewig VII 417).
596 Среди преступлений, влекущих бесчестье, перечисляется «ceux qui combatent mortelment pur loyer qui sont vanquish en combate joyné per jugement». — Horne’s Myrror of Justice, cap. iv. sect. 13.
597 Et campioni qui victus fuerit, propter perjuriam quod ante pugnam commisit, dextra manus amputetur (Capit. Ludov. Pii ann. 819, § x.). — Victus vero in duello centum solidos et obolum reddere tenebitur. Pugil vero conductitius, si victus fuerit, pugno vel pede privabitur (Charta ann. 1203 — Du Cange). — Также Beaumanoir, Cout. du Beauv., cap. lxvii. § 10 (мне кажется, что Дюканж неверно истолковал этот отрывок). — См. также замечательную работу Монтея «Histoire des Français des divers États», XVe Siècle, Hist. XIII.
598 Assis. Hierosol. Bassa Corte, cap. ccxxxviii. Alta Corte, cap. cv. (Canciani II. 534; V. 208).
599 Assises d’Antioche, Haute Cour, ch. xi.; Assises des Bourgeois, ch. vi. vii.