То же было и в последующие периоды. Шотландское право XIII века упоминает отсутствие свидетельских показаний как необходимое предварительное условие, но после того, как оправдание было получено таким образом, обвиняемый, по-видимому, освобождался от всех дальнейших разбирательств, даже если впоследствии могли появиться нежелательные свидетели: «Et si hoc modo purgatus fuerit, absolvetur a petitione Regis in posterum» (Regiam Majestatem, Lib. IV. c. 21). Так, в законах Ньюпорта, дарованных Филиппом Эльзасским, графом Фландрии, в 1163 году: «Et si hoc scabini vel opidani non cognoverint, conquerens cum juramento querelam suam sequetur, et alter se excusabit juramento quinque hominum» (Leg. secundæ Noviportus). См. также Consuetud. Tornacens. ann. 1187, §§ ii. iii. xvi., где два компургатора освобождают ответчика от долгового требования, не подкрепленного доказательствами. В случае нападения, «si constans non fuerit», два компургатора оправдывают обвиняемого; в случае нанесения ран требуется шесть человек, если дело произошло днем; если ночью — предписывается ордалия холодной водой (D’Achery, Spicileg. III. 551-2). Законодательство Норвегии и Исландии в следующем столетии еще более категорично: «Iis tantum concessis quæ legum codices sanciunt, juramenta nempe purgatoria et accusatoria, ubi legitimi defuerint testes» (Jarnsida, Mannhelge, cap. xxxvii.).
С другой стороны, исключение из этого общего принципа, по-видимому, содержится в конституции императора Генриха III, изданной около середины XI века: «Si quem ex his dominus suus accusaverit de quacunque re, licet illi juramento se cum suis coæqualibus absolvere, exceptis tribus: hoc est si in vitam domini sui, aut in cameram ejus consilium habuisse arguitur, aut in munitiones ejus. Cæteris vero hominibus de quacunque objectione, absque advocato, cum suis coæqualibus juramento se poterit absolvere» (Goldast. Constit. Imp. I. 231).
В конституции Фридриха II 1235 года присяга шести компургаторов оправдывает человека, обвиняемого в начале военных действий без ожидания трехдневного срока, предписанного после вызова на поединок, при этом ни с одной из сторон не упоминаются никакие доказательства: «et nisi violator productus super hoc vel septena manu sinodalium hominum purgaverit innocentiam suam quod non commiserat contra hoc statutum perpetuo pene subiaceat quod dicitur erenlos und rehtlos» — Nove Constitutiones Dom. Alberti, p. 12 (Weimar, 1858).
144 S. Raymondi Summæ Lib. III. Tit. xxxi. § v. ad calcem.
145 Gwentian Code, Book II. chap. xxxix. § 40 (Owen I. 787). Так, при отречении от ребенка, если предполагаемый отец был мертв, присяга главы рода вместе с семью сородичами была решающей, или, в отсутствие главы, присяга пятидесяти сородичей (Ibid. § 41).
146 Anomalous Laws, Book IX. chap. ii. § 9 (Ibid. II. 227).
147 Ibid. Book VIII. chap. xi. § 31 (Ibid. II. 209).
148 Ibid. Book IX. chap. ii. § 6 (Ibid. II. 227).
149 Dooms of Ine, cap. liii.
150 Leg. Wallice, Lib. II. cap. xix. § 2 (Owen II. 842).
151 Ea autem debita de quibus non constat, super mortuum probari debent, septima manu.—Jur. Provin. Alaman. cap. vii. § 2. (Ed. Schilter.)—Sachsische Weichbild art. 67.
152 Nove Constitutiones Dom. Alberti, p. 38.
153 «Quod in sacramentis supradictorum testium veritas absque ullo dolo versata est.»—Leon. PP. IV. Epist. 5 (Migne, CXV. 664).
154 Lünig Cod. Ital. Diplom. II. 1955.
155 Maitland, Select Pleas in Manorial and other Seignorial Courts, pp. 7, 10, 18, 32, 36, 37, 47, 83, 137, 140, 141, 142, 144, 151, 157, 173.
156 Si burgensis calumniatus præteriit ætatem pugnandi, et hoc essoniaverit in sua responsione, non pugnabit. Sed juramento duodecim talium qualis ipse fuerit, se purgabit.—L. Burgorum cap. 24, §§ 1, 2.
157 Concil. Remens. ann. 1119 (Harduin. VI. 1986).
158 On þone Drihten se að is clæne and unmæne þe N. swor.—Thorpe’s Ancient Laws, I. 180-1.
159 Hoc quod appellatus juravit, verum juravit. Sic Deus, etc.—Formul. Vet. in L. Longobard (Georgisch, 1275).
160 Per aquetz santz ver dits.—Fors de Béarn, Rubr. LI. art. 165.
161 Du serment que Guillaume a juré, sauf serment a juré, ainsi m’aist Dieu et ses Sainctz.—Ancienne Cout. de Normandie, chap. lxxxv. (Bourdot de Richebourg, IV. 54).
162 Nobis adhæc Deo coram periculosum esse videtur, ejus, cujus interest, jusjurandum purgatorium edendo præeunte, omnes (ab eo productos testes) iisdem ac ille conceptis verbis jurare, incerti quamvis fuerint, vera ne an falsa jurent. Nos legibus illatum volumus ut ille, cujus interest, jusjurandum conceptis verbis solum præstet, cæteri vero ejus firment juramentum adjicientes se nequid verius, Deo coram, scire, quam jurassent.—Jarnsida, Mannhelge, cap. xxxvii.—Этот отрывок любопытен тем, что показывает, как мало доверия на самом деле испытывали к очистительной присяге, несмотря на вес, придаваемый ей законом.
163 Leges Gulathingenses, Thiofa-Bolkr, c. xiii.
164 Credo Norigaudum istum Eduensem episcopum vera jurasse, sicut me Deus adjuvet.—Hugo. Flaviniac. Lib. II.
165 Anomalous Laws, Book VII. chap. i. § 18 (Owen, II. 135).
166 L. Alaman. Tit. vi.
167 L. Longobard. Lib. II. Tit. lv. § 28.
168 Anomalous Laws, Book IX. chap. vi. § 4; chap. xvii. § 5.—cf. Book VI. chap. i. § 50 (Owen. II. 235, 255, 113).
169 Marculf. Lib. I. Formul. xxxviii.
170 L. Frisionum Tit. xiv.
171 Dooms of King Edward, cap. iii.
172 Keyser’s Religion of the Northmen, Pennock’s Transl. p. 246.
173 Quantum in conspectu hominum purgari poterat.—Ivon. Epist. liv.
174 Hugo Flaviniac. Lib. II.
175 Gratian. c. 17, Caus. II. Q. v.
176 L. Baioar. Tit. XIV. cap. i. § 2.
177 L. Longobard. Lib. I. Tit. ix. § 37.
178 Institutions Judiciaires, I. 308.
179 Ut propter suam nequitiam alii qui volunt. Dei esse non se perjurent, nec propter culpam alienam semetipsos perdant.—L. Alaman. Tit. xlii. § 1.
180 Quod pro anima sua timendo, non præsumat sacramentalis esse.—L. Longobard. Lib. II. Tit. lv. § 14.
181 Othlon. Vit. S. Bonif. Lib. II. c. xxi.—«Vos soli juratis, si vultis; nolo ut omnes hos congregatos perdatis.»—Бонифаций, однако, не стал слабодушно оставлять дело церкви. Он свободно призывал проклятия на жадных братьев, и, поскольку они исполнились на старшем, охваченный ужасом выживший с радостью отказался от опасного наследства.
182 L. Salic. Tit. I. §§ 3, 4.
183 L. Frisionum Tit. X.
184 Capit. Pippini ann. 793 § 15.—Capit. Car. Mag. incert. anni c. x. (Martene Ampl. Collect. VII. 7).
185 Celest. PP. III. ad Brugnam Episc. (Baluz. et Mansi, III. 382).
186 Cod. Vatican. No. 3845, Gloss, ad L. 2 Lombard. II. 51, apud Savigny, Geschichte d. Rom. Recht. B. iv.—Я обязан этой ссылкой любезности моего друга Дж. Г. Розенгартена.
187 Capit. Car. Mag. ann. 794 § 7.
188 Hugo, Flaviniac. Lib. II. ann. 1100. Норго, однако, был восстановлен в должности в следующем году, тихо добившись, как мы уже видели, того, чтобы два брата-прелата принесли присягу вместе с ним в отсутствие его противников.
189 Et si quis de quinque juvantibus defecerit, accusatus debit tres libras, et percusso decem solidos.—Leg. Secund. Noviportus (Oudegherst).
190 Hostiensis Aureæ Summæ Lib. v. De Purg. Canon, § 7.—«Sicut puniretur de crimine de quo impetebatur si convinceretur considerato modo agendi, sic punietur si in purgatione deficiat.»
191 L. Longobard. Lib. II. Tit. lv. § 34.—Qua ex re mos detestabilis in Italia, improbusque non imitandus inolevit, ut sub legum specie jurejurando acquireret, qui Deum non timendo minime formidaret perjurare.
192 L. Henrici I. cap. lxiv. § 1. «Malorum autem infestacionibus et perjurancium conspiracione, depositum est frangens juramentum, ut magis Dei judicium ab accusatis eligatur; et unde accusatus cum una decima se purgaret per eleccionem et sortem, si ad judicium ferri calidi vadat.» Это, однако, нельзя считать отменой присяги даже временно в Англии, поскольку это противоречит многим другим законам в том же кодексе, которые предписывают использование компургаторов, и мы увидим далее, как настойчиво поддерживалось ее использование.
193 Romances Antiguos Españoles. Londres, 1825, T. I. pp. 246-7. Cf. Dozy, Recherches sur l’Histoire, etc. de l’Espagne, Leipzig, 1881, II. 108.
194 Le Roux de Lincy, Chants Historiques Français, I. 15.
195 Glanville, Lib. I. cap. ix. Also, Lib. I. c. xvi., Lib. IX. c. i., Lib. X. c. v.
196 «In aliis enim curiis si quis aliquid dixerit unde eum pœnituerit, poterit id negare contra totam curiam tertia manu cum sacramento, id se non dixisse affirmando» (Ibid. Lib. VIII. c. ix.).—В некоторых других правовых системах этот бесхитростный способ затуманивания правосудия достигался путем настаивания на привлечении адвокатов, чьи утверждения не были бы обязательными для их клиентов. Так, в Assises de Jerusalem (Baisse Court, cap. 133): «Et por ce il deit estre lavantparlier, car se lavantparlier dit parole quil ne doie dire por celuy cui il parole, celui por qui il parle et son conceau y pueent bien amender ains que le iugement soit dit. Mais se celuy de cui est li plais diseit parole qui li deust torner a damage, il ne la peut torner arieres puis quil la dite.» Та же осторожность рекомендуется в немецкой процедуре XIV века: «verbis procuratoris non eris adstrictus, et sic vitabis damnum» (Richstich Landrecht, cap. II. Cf. Jur. Provin. Saxon. Lib. I. art. 60; Lib. II. art. 14). Тот же произвол существовал во Франции, но был ограничен Людовиком Святым, который сделал утверждение адвоката обязательным для доверителя, если оно не было оспорено на месте (Établissements, Liv. II. chap. xiv.).
197 Roger de Hoveden ann. 1194.
198 Tunc vadiabit defendens legem se duodecima manu.—Bracton. Lib. III. Tract. iii. cap. 37, § 1.—Et si ad diem legis faciendæ; defuerit aliquis de XII. vel si contra prædictos excipi possit quod non sunt idonei ad legem faciendam, eo quod villani sunt vel alias idonei minus, tunc dominus incidet in misericordiam.—Ibid. § 3. So also in Lib. V. Tract. V. cap. xiii. § 3.
199 Pike, History of Crime in England, I. 285.
200 Gratian, c. 17, C. 11. Q. v.—«Deinde vero purgatores super sancta Dei evangelia jurabunt quod sicut ipsi credunt verum juravit.» Cf. c. 5 Extra, V. xxxiv.
201 Summæ Stephani Tornacensis caus. II. Q. 5 (Schulte, 1891, p. 171).
202 C. 7, Extra, V. xxxiv.
203 Illi qui ad purgandam alicujus infamiam inducuntur, ad solum tenentur juramento firmare quod veritatem credunt eum dicere qui purgatur.—C. 13, Extra, V. xxxiv. Иннокентий также пытался положить конец злоупотреблению, при котором церковнослужители, заведомо виновные, могли избежать наказания, причитающегося за их преступления, с помощью этого легкого способа очищения.—C. 15, eod. loc.
Формула, приведенная около 1240 года св. Раймондом де Пеньяфортом, такова: «Nos credimus quod ipse juravit verum, vel, verum esse quod juravit.»—Raymondi Summæ Lib. III. Tit. xxxi. § 5.
204 Быстрота, с которой изучение гражданского права распространялось по школам, и рвение, с которым его приветствовали, были предметом возмущенных комментариев церковников того времени. Уже в 1149 году мы находим св. Бернарда, сожалеющего о том, что законы Юстиниана уже затмевают законы Божьи: «Et quidem quotidie perstrepent in palatio leges, sed Justiniani, non Domini» (De Consideratione, Lib. I. cap. iv.). Еще более горькими были жалобы Гиральда Камбрийского в конце столетия. Будучи высшим из высших церковников, оплакивая упадок образования среди прелатов и духовенства своего века, он приписывает это исключительному вниманию, уделяемому юриспруденции Юстиниана, которая уже предлагала самые верные награды алчности и честолюбию, и он цитирует в поддержку своего мнения изречение своего учителя Менье, профессора Парижского университета: «Episcopus autem ille, de quo nunc ultimo locuti sumus, inter superficiales numerari potuit, cujusmodi hodie multos novimus propter leges Justinianas, quæ literaturam, urgente cupiditatis et ambitionis incommodo, adeo in multis jam suffocarunt, quod magistrum Mainerium in auditorio scholæ suæ Parisius dicentem et damna sui temporis plangentem, audivi, vaticinium illud Sibillæ vere nostris diebus esse completum, hoc scilicet ‘Venient dies, et væ illis, quibus leges obliterabunt scientiam literarum’» (Gemm. Ecclesiast. Dist. II. cap. xxxvii.). Это, как и все другие отрасли знаний, все еще в значительной степени находилось в руках духовенства, хотя уже появлялись предшественники тех тонких и дерзких гражданских юристов, которым суждено было сослужить такую важную службу в ограничении притязаний церкви.
Несколько странно наблюдать, что в период, когда высшие юридические должности часто занимали церковники, им не разрешалось выполнять функции адвокатов или защитников. См. Horne’s Myrror of Justice, cap. II. sect. 5. Была веская причина запрещать им служить судьями, как это сделал Фридрих II в 1235 году: «Idem erit laicus propter sententias sanguinum quas clerico scribere non liceat, et præterea ut si dilinquid in officio suo pena debita puniatur» (Nove Constitutiones Dom. Alberti, p. 46).
205 Actor quod adseverat, probare se non posse profitendo, reum necessitate monstrandi contrarium non adstringit: cum per rerum naturam factum negantis probatio nulla sit (Const. xxiii. C. de Probat. IV. 19).—Cum inter eum, qui factum adseverans, onis subiit probationis, et negantem numerationem, cujus naturali ratione probatio nulla est ... magna sit differentia (Const. x. C. de non numerat. IV. 30). Любопытно видеть, насколько полностью это противоречило принципу раннего общего права Англии, согласно которому в исках о долге «semper incumbit probatio neganti» (Fleta, Lib. II. cap. lxiii. § 11).
206 La cosa que non es non se puede probar nin mostrar segunt natura.—Las Siete Partidas, P. III. Tit. xiv. l. 1.
207 Хотя компургация отсутствовала в общих законах Испании, она была введена как эпизодический обычай. Мы видели ее выше (стр. 49) в Fuero de Balbás в 1135 году. Фуэрос Мадрида 1202 года предусматривает, что человек, подозреваемый в убийстве и других преступлениях, при отсутствии свидетельских показаний может оправдаться с помощью шести или двенадцати компургаторов, в зависимости от степени преступления (Mem. de la Real. Acad. de la Historia, 1852). Мы увидим далее, что она появляется в Fuero Viejo Кастилии в 1356 году. Отрывок из Romancero del Cid, процитированный выше, показывает, какое влияние она имела на народное воображение.
208 Olim, II. 153, 237.
209 Actes du Parlement de Paris, T. I. p. cccvii. (Paris, 1863).
210 Actes du Parlement de Paris, T. I. p. 382.
211 Statuunt ... se manu centesima nobilium se purgare, et ad huic benedicto juveni bis septem librarum milia pro sui rancoris satisfactione præsentare.—Wilelmi Egmond. Chron.
212 Is qui reus putatur tertia manu se purgabit, inter quos sint duo qui dicentur denominati.—Du Cange s. v. Juramentum.
213 Et li deffendans, sour qui on a clamet se doit deffendre par lui tierche main, se chou est hom II. hommes et lui, se chou est fame II. femmes et li à tierche.... «Tel sierment que Jehans chi jura boin sierment y jura au mien ensiant. Si m’ait Dius et chist Saint.»—Roisin, Franchises, etc. de la Ville de Lille, pp. 30, 35.
214 Ibid. p. 51. Система была отменена муниципальным постановлением от сентября 1351 года в соответствии со специальным ордонансом, изданным королем Франции Иоанном в марте 1350 года.
Королевский ордонанс гласит, что присяга была «en langage estraigne et de mos divers et non de legier a retenir ou prononchier», и тем не менее, если любая из сторон «par quelconques maniere faloit en fourme ou en langage ou que par fragilite de langhe, huirans eu, se parolle faulsist ou oubvliast, ou eslevast se main plus que li dite maniere acoustumee en requeroit ou quelle ne tenist fermement sen poch en se paulme ou ne wardast et maintenist pluiseurs autres frivoles et vaines chozes et manieres appartenans au dit sierment, selonc le loy de la dite ville, tant em parole comme en fait, il avoit du tout sa cause perdue, ne depuis nestoit rechus sur che li demanderes a claim ou complainte, ne li deffenderes a deffensce.»—Ibid. p. 390.
215 Anc. Coutume de Normandie, chap. lxxxv. (Bourdot de Richebourg, IV. 53-4).
216 Recherches de la France, Liv. IV. chap. iii. Относительно даты этого см. La Croix du Maine, s. v. Estienne Pasquier.
217 Fors et Cost. de Béarn, Rubr. de Juramentz (Bourdot de Richebourg, IV. 1082).
218 Lo jurament deu seguidor se fé Juran per aquetz sanctz bertat ditz exi que io crey.
219 E si gelo negare e non gelo quisier probar, devel’ facer salvo con once Fijosdalgo e èl doceno, que non lo fiço (Fuero Viejo de Castiella, Lib. I. Tit. v. 1. 12). Будет замечено, что это безусловное признание системы негативных доказательств.
220 Du Cange, s. v. Juramentum.
221 Jur. Provin. Alaman. cap. xxiv.; cccix. § 4; cccxxix. §§ 2, 3; cccxxxix. § 3 (Edit. Schilteri).
222 Jur. Provin. Saxon. Lib. I. c. 63.
223 Sachsische Weichbild, art. 71, 72, 86, 40, 88.
224 Goldast. Constitt. Imp. III. 446.
225 Meyer, Institutions Judiciaires, V. 221.
226 Sique accusatus tanta ac tam gravi suspitione laboraret ut aliorum quoque purgatione necesse esset, in arbitratu stet judicis, si illi eam velit injungere, nec ne, qui nimirum compurgatores jurabunt, se credere quod ille illive qui se per juramentum excusarunt, recte vereque juraverint.—Constit. de Pace Publica cap. xv. § 1 (Goldast. Constitt. Imp. I. 541).
227 Damhouder, Rerum Criminalium Praxis cap. xliv. No. 6 (Antwerp, 1601).
228 Statut. Davidis II. cap. i. § 6.
229 Jarnsida, Mannhelge & Thiofa-Balkr passim; Erfthatal cap. xxiv.; Landabrigtha-Balkr cap. xxviii.; Kaupa-Balkr cap. v., ix., etc.
230 See Sporon & Finsen, Dissert. de Usu Juramenti juxta Leges Daniæ Antiquas, Havniae, 1815-17, P. I. pp. 160-1, P. II. pp. 206-8.
231 Christiani V. Jur. Danic. Lib. i. c. xiv. § 8.
232 Poteritque se tunc purgare cui crimen imponitur juramento XVIII. virorum.—Raguald. Ingermund. Leg. Suecorum Lib. i. c. xvi.
233 Legg. Civil. Gustavi Adolphi Tit. X.
234 Caroli XI. Judicum Regulæ, cap. xxxii.
235 Ludewig. Reliq. MSS. T. VII. p. 401.
236 Herb. de Fulstin Statut. Reg. Poloniæ, Samoscii, 1597, pp. 186-88, 465.
По обычаям Иглау, около середины XIII века, человек мог опровергнуть двумя компургаторами обвинение в нападении с серьезным увечьем и подлежал штрафу в четырнадцать марок, если не справлялся; обвинения в соучастии требовали только присяги обвиняемого.—Statuta Primæva Moraviæ, Brunæ, 1781, pp. 103-4.