[1820] Gell. xii. 13, 1 “Cum Romae a consulibus judex extra ordinem datus pronuntiare ... jussus essem.”
[1821] Dio Cass. li. 19 (in 30 B.C. it was decreed) τὸν Καίσαρα τήν τε ἐξουσίαν τὴν τῶν δημάρχων διὰ βίου ἔχειν ... ἔκκλητόν τε δικάζειν. It is probable that the last words only describe the establishment of the Princeps as a high court of voluntary jurisdiction. See Greenidge in Classical Review viii. p. 144.
[1822] p. 368.
[1823] Paulus in Dig. 5, 1, 58 “Judicium solvitur vetante eo qui judicare jusserat vel etiam eo qui majus imperium in eadem jurisdictione habet.” The veto in virtue of par potestas is here omitted on account of its disappearance in the time of Paulus ( circa 200 A.D. ). See Merkel Gesch. der klassischen Appellation ii. p. 19.
[1824] Tac. Ann. i. 75 “judiciis adsidebat in cornu tribunalis, ne praetorem curuli depelleret; multaque eo coram adversus ambitum et potentium preces constituta”; Dio Cass. lvii. 7 ἐπεφοίτα δὲ καὶ ἐπὶ τὰ τῶν ἀρχόντων δικαστήρια, καὶ παρακαλούμενος ὑπ’ αὐτῶν καὶ ἀπαράκλητος, καὶ ... ἔλεγεν ὅσα ἐδόκει αὐτῷ, ὡς πάρεδρος. The civil courts are here meant, or at least included; but it is possible that Tiberius may often have appeared in them as a self-constituted adviser, not as an authority to be appealed to; cf. Suet. Tib. 33 “magistratibus pro tribunali cognoscentibus plerumque se offerebat consiliarium; adsidebatque juxtim vel exadversum in parte primori.” According to Suetonius (l.c.) he exercised a similar influence over the jurisdiction of the quaestiones .
[1825] p. 178.
[1826] p. 382.
[1827] Cic. pro Tullio 16, 38 “quid attinuit te tam multis verbis a praetore postulare ut adderet in judicium ‘ injuria ,’ et, quia non impetrasses, tribunos plebis appellare et hic in judicio queri praetoris iniquitatem quod de injuria non addiderit?” So the tribunician veto might be employed to elicit an exception. Cic. Acad. Prior. ii. 30, 97 “Tribunum aliquem censeo adeant [ al. videant]: a me istam exceptionem nunquam impetrabunt.”
[1828] Tac. Ann. xiii. 28 ( A.D. 56). See Appendix.
[1829] Dio Cass. lix. 8 ὁ μὲν γὰρ Τιβέριος οὕτως αὐτὸν (Silanus) ἐτίμησεν, ὥστε μήτ’ ἔκκλητόν ποτε ἀπ’ αὐτοῦ δικάσαι ἐθελῆσαι, ἀλλ’ ἐκείνῳ πάντα αὖθις τὰ τοιαῦτα ἐγχειρίσαι. We do not know what position Silanus held. If, as is generally supposed, he was consul, the reference may be to appeals from jurisdiction in fidei commissa delegated by the Princeps to the consul.
[1830] Suet. Aug. 33 “Appellationes quotannis urbanorum quidem litigatorum praetori delegabat urbano: at provincialium consularibus viris, quos singulos cujusque provinciae negotiis praeposuisset.” That the conjecture praefecto delegabat urbis is untenable has been pointed out by Mommsen ( Staatsr. ii. p. 985 note 1).
[1831] For the delegation to praetors see p. 368; for that to consuls cf. Quint. Inst. Or. iii. 6, 70 “Non debes apud praetorem petere fidei commissum sed apud consules, major enim praetoria cognitione summa est.”
[1832] Tac. Ann. xiii. 4 “teneret antiqua munia senatus, consulum tribunalibus Italia et publicae provinciae adsisterent.”
[1833] Cic. in Verr. iii. 60, 138; ad Fam. xiii. 26, 3; Fragmentum Atestinum (Bruns Fontes ) l. 10.
[1834] When the Senate granted the proconsulare imperium to Augustus in 23 B.C. ἐν τῷ ὑπηκόῳ τὸ πλεῖον τῶν ἑκασταχόθι ἀρχόντων ἰσχύειν ἐπέτρεψεν (Dio Cass. liii. 32). Cf. Ulpian in Dig. 1, 16, 8 [“(proconsul) majus imperium in ea provincia habet omnibus post principem”] and in 1, 18, 4. It is a passive rather than an active majus imperium that is here contemplated. The whole scheme of the provincial dyarchy rested on the assumption that there should be no relations between the proconsul and the Princeps.
[1835] с. 368.
[1836] Ульпиан в Dig. 49, 2, 1, 2: «sciendum est appellari a senatu non posse principem, idque oratione divi Hadriani effectum». Несомненно, это был изначальный принцип, подтвержденный, а не созданный Адрианом.
[1837] Tac. Ann. iii. 14, xvi. 8; Suet. Aug. 5.
[1838] Правового принципа такого рода не существовало. Согласно Диону Кассию (liii. 17), монархическая власть простиралась до того, что ὥστε καὶ ἐντὸς τοῦ πωμηρίου καὶ τοὺς ἰππέας καὶ τοὺς βουλευτὰς θανατοῦ δύνασθαι, и сенатор, подобно Кальпурнию Пизону в 20 г. н. э., мог быть привлечен к суду перед императором (Tac. Ann. iii. 10). Однако Септимий Север разрешил принять постановление сената (senatus consultum) о том, что императору не дозволяется предавать сенатора смертной казни без воли сената (Dio Cass. lxxiv. 2; Vita Severi 7). Этот принцип ранее был сформулирован Адрианом (Vita Hadriani 7: «juravit se nunquam senatorem nisi ex senatus sententia puniturum»).
[1839] Август в 29 г. до н. э. привлек к суду сената Антиоха Коммагенского, а Тиберий в 17 г. н. э. — Архелая Каппадокийского (Dio Cass. lii. 43, lvii. 17; Tac. Ann. ii. 42). В 19 г. н. э. там же обвинялся Рескупорид Фракийский (Tac. Ann. ii. 67).
[1840] Дела о вымогательстве можно найти у Тацита (Ann. iii. 66, xii. 59; Hist. iv. 45). В 23 г. н. э. перед сенатом предстал имперский прокуратор (patrimonii) Азии за превышение своих полномочий (Tac. Ann. iv. 15).
[1841] Tac. Ann. iv. 13 (23 г. н. э.): «Carsidius Sacerdos, reus tamquam frumento hostem Tacfarinatem juvisset, absolvitur, ejusdemque criminis C. Gracchus».
[1842] Среди судебных преследований за измену (maiestas) против принцепса, которые омрачают царствование Тиберия, можно упомянуть процессы против Либона Друза (Tac. Ann. ii. 27 ff.), Кремуция Корда (ib. iv. 34, 35) и Сеяна (Dio Cass. lviii. 9, 10).
[1843] В 37 г. н. э. мы находим мать, которая побудила своего сына покончить жизнь самоубийством: «accusata in senatu ... urbe ... in decem annos prohibita est» (Tac. Ann. vi. 49). В 61 г. н. э. вынесено постановление об изгнании из Италии (interdictio) в отношении человека за разновидность преварикации (praevaricatio): «quod reos, ne apud praefectum urbis arguerentur, ad praetorem detulisset» (ib. xiv. 41).
[1844] Quintil. Inst. Or. iii. 10, 1; vii. 2, 20. Примеры см.: Tac. Ann. ii. 50, iv. 21; Plin. Ep. ii. 11, 3 ff. В последнем отрывке поднимается вопрос о законности этой процедуры («Respondit Fronto Catius deprecatusque est ne quid ultra repetundarum legem quaereretur.... Magna contentio, magni utrimque clamores, aliis cognitionem senatus lege conclusam, aliis liberam solutamque dicentibus»).
[1845] Тем не менее возможно, что сенат считался продолжателем экстраординарной уголовной юрисдикции комиций. Тацит безусловно рассматривает когницию (cognitio) как прерогативу сената (Ann. ii. 28: «Statim corripit reum, adit consules, cognitionem senatus poscit»).
[1846] Plin. Ep. vi. 31, 8 (в деле о подделке завещания): «Heredes, cum Caesar (Traianus) esset in Dacia, communiter epistula scripta, petierant ut susciperet cognitionem».
[1847] Tac. Ann. ii. 79: «Marsus ... Vibius nuntiavit Pisoni Romam ad dicendam causam veniret. Ille eludens respondit adfuturum, ubi praetor, qui de veneficiis quaereret, reo atque accusatoribus diem prodixisset»; ib. iii. 10: «petitum ... est a principe cognitionem exciperet; quod ne reus quidem abnuebat, studia populi et patrum metuens ... haud fallebat Tiberium moles cognitionis quaque ipse fama distraheretur. Igitur paucis familiarium adhibitis minas accusantium et hinc preces audit integramque causam ad senatum remittit». Слово «remittit» не означает, что сенат был обязан принять дело. О технически добровольном характере его юрисдикции ср. ib. iv. 21, xiii. 10, где встречаются выражения «receptus est reus», «recepti sunt inter reos».
[1848] Dio Cass. lii. 22, 33. Дело об прелюбодеянии центуриона с женой трибуна поступает на рассмотрение императора. Траян изложил основания, по которым он судил это дело (Plin. Ep. vi. 31, 6: «Caesar et nomen centurionis et commemorationem disciplinae militaris sententiae adjecit, ne omnes ejusmodi causas revocare ad se videretur»).
[1849] Пример упоминается Плинием (Ep. vii. 6, 8: «mater, amisso filio ... libertos ejus eosdemque coheredes suos falsi et veneficii reos detulerat ad principem judicemque impetraverat Julium Servianum»).
[1850] См. раздел о должностных лицах принцепса (с. 406 и след.).
[1851] Plin. ad Traj. 96, 4 “quia cives Romani erant, adnotavi in urbem remittendos.”
[1852] Это по сути не апелляция, а отвод юрисдикции. Однако на каком основании оспаривалась юрисдикция прокуратора, неясно. Римское гражданство, в силу которого апостол Павел требовал освобождения от телесных наказаний в Филиппах и Иерусалиме, здесь не упоминается. См. Class. Rev. x. p. 231.
[1853] Plin. Ep. ii. 11; Suet. Galba 9.
[1854] Относительно распространения этого права на прокураторов и лиц с чрезвычайными полномочиями см. примеры, приведенные Моммзеном (Staatsr. ii. p. 270). Так, префектуры гвардии, бдиков (vigiles) и флота являются honores juris gladii (Vita Alex. 49). В случае обычных провинциальных наместников, пожалуй, безопаснее утверждать, что они обладают jus gladii или что оно им дозволено, нежели то, что оно было закреплено за ними принцепсом (Ульпиан в Dig. 1, 18, 6, 8: «qui universas provincias regunt, jus gladii habent et in metallum dandi potestas iis permissa est»).
[1855] Dio Cass. lii. 22, 33; Dig. 48, 19, 27, 1 and 2.
[1856] Уже ко времени правления Тиберия эта процедура стала настолько формальной, был выработан регламент ее осуществления. Был предписан определенный интервал, в течение которого принцепс мог рассмотреть просьбу об интерцессии (Tac. Ann. iii. 51 [21 г. н. э.]: «factum senatus consultum, ne decreta patrum ante diem decimum ad aerarium deferrentur idque vitae spatium damnatis prorogaretur»; ср. Dio Cass. lvii. 20; Suet. Tib. 75).
[1857] с. 385.
[1858] «Ob laetitiam aliquam vel honorem domus divinae vel ex aliqua causa, ex qua senatus censuit abolitionem reorum fieri» (Ульпиан в Dig. 48, 16, 12; ср. 48, 3, 2, 1). Домициан эдиктом объявил, что такие abolitiones не распространяются на рабов, находившихся под стражей в ожидании суда (Dig. 48, 16, 16; ср. 48, 3, 2, 1).
[1859] с. 249.
[1860] Ульпиан в Dig. 3, 1, 1, 10: «De qua autem restitutione praetor loquitur? Utrum de ea quae a principe vel a senatu? Pomponius quaerit: et putat de ea restitutione sensum, quam princeps vel senatus indulsit».
[1861] О Клавдии говорится (Suet. Claud. 12): «neminem exulum nisi ex senatus auctoritate restituit»; а об Антонине Пие (Vita 6): «His quos Hadrianus damnaverat in senatu indulgentias petit, dicens etiam ipsum Hadrianum hoc fuisse facturum».
[1862] Подобные акты упоминаются при Клавдии (Dio Cass. lx. 4), Отоне (Tac. Hist. i. 90; Plut. Otho 1), Вителлии (Tac. Hist. ii. 92), Веспасиане (Dio Cass. lxvi. 9), Нерве (Plin. Ep. iv. 9, 2), Антонине Каракалле (Vita 3) и Гордиане (Геродиан vii. 6, 4).
[1863] Tac. Ann. ii. 50: «(Tiberius) liberavit ... Appuleiam lege majestatis, adulterii graviorem poenam deprecatus».
[1864] с. 390.
[1865] О Гордиане говорится как о παλινδικίαν διδοὺς τοὺς ἀδίκως κατακριθεῖσι (Геродиан vii. 6, 4).
[1866] Ульпиан в Dig. 3, 1, 1, 10.
[1867] Suet. Claud. 14: «(Claudius) iis, who apud privatos judices pius petendo formula excidissent, restituit actiones»; Dom. 8: «(Domitianus) ambitiosas centumvirorum sententias rescidit».
[1868] Эта власть использовалась Августом (Suet. Aug. 32: «Diuturnorum reorum ... nomina abolevit»), Гаем (Suet. Calig. 15: «criminum ... si quae residua ex priore tempore manebant, omnium gratiam fecit»; ср. Dio Cass. lix. 6), Веспасианом (Dio Cass. lxvi. 9) и Домицианом (Suet. Dom. 9).
[1869] с. 388.
[1870] Cic. in Vat. 14, 33.
[1871] с. 390.
[1872] Dig. 48, 19, 9, 11 “referre ad principem debet, ut ex auctoritate ejus poena aut permutetur aut liberaretur.”
[1873] Смертная казнь декурионов была запрещена Адрианом (Dig. 48, 19, 15), а самые ранние mandata, регламентирующие порядок действий наместников в подобных случаях, исходят от божественных братьев (divi fratres) (ib. 48, 19, 27, 1 и 2). К моменту Септимия Севера наказание в виде депортации было отнесено к прерогативам принцепса, а также префектов преторианской гвардии и города (ib. 48, 19, 2, 1 и 48, 22, 6, 1; ср. § 7).
[1874] Плиний часто поднимает этот вопрос в своей переписке с Траяном (31 [40], 4; 56 [64], 3; 57 [65], 1). Эти отрывки, судя по всему, показывают: (i.) что в то время не существовало твердого правила, определявшего власть наместника по restitutio, по крайней мере в сенаторских провинциях; (ii.) что restitutio со стороны наместника признавалась допустимой в определенных случаях.
[1875] Фрагмент в Кодексе Юстиниана (9, 51, 1) показывает Антонина (Каракаллу), говорящего человеку, депортированному на остров: «Restituo te in integrum provinciae tuae».
[1876] Гринридж в Classical Review, viii, p. 437.
[1877] Ср. Tac. Ann. iii. 53 (цитируется на с. 352).
[1878] Dio Cass. xliii. 48; Momms. Staatsr. ii. p. 557.
[1879] Tac. Ann. xiii. 29; Dio Cass. liii. 2; Suet. Aug. 36.
[1880] Tac. l.c.; Dio Cass. liii. 32.
[1881] Tac. l.c.; Dio Cass. lx. 24; Suet. Claud. 24. Относительно избрания принцепсом см. надпись в честь Тиберия Домиция Децидия «electo (Моммзен, «adlecto» Вильманс) a T. Claudio Caesare ... qui primus quaestor per triennium citra ordinem praeesset aerario Saturni» (Wilmanns n. 1135).
[1882] Momms. Staatsr. ii. p. 559.
[1883] Tac. l.c.; Mommsen l.c.
[1884] Dio Cass. lxxi. 33 καὶ χρήματα ἐκ τοῦ δημοσίου ᾔτησε τὴν βουλήν.
[1885] О значении этого слова — большой корзины, в которой хранились деньги в государственных казнечествах — см.: Mommsen Staatsr. ii. p. 998 n. 1. В начале принципата существовали, пожалуй, фиски (fisci), а не единый фискус (fiscus) (ср. Suet. Aug. 101), хотя центральный контролирующий аппарат должен был существовать всегда.
[1886] Тиберий в 23 г. до н. э. говорит о Луцилии Капитоне, прокураторе Азии: «non se jus nisi in servitia et pecunias familiares dedisse» (Tac. Ann. iv. 15). Он, несомненно, был «procurator patrimonii». Ср. Tac. Ann. xii. 60 («cum Claudius libertos, quos rei familiari praefecerat, sibique et legibus adaequaverit»); xiii. 1: «P. Celer eques Romanus et Helius libertus, rei familiari principis in Asia inpositi».
[1887] Marquardt Staatsverwaltung ii. p. 256.
[1888] Vita Severi 12: «interfectis innumeris Albani partium viris ... omnium bona publicata sunt.... Tuncque primum privatarum rerum procuratio constituta est». Общепринятая точка зрения на взаимоотношения этих двух ведомств принадлежит Хиршфельду и Марквардту, а именно: что патримониум (patrimonium) представлял собой неотчуждаемое коронное имущество, а res privata — строго личную собственность принцепса. Карлова (Rechtsgeschichte i. p. 505) придерживается прямо противоположного взгляда на их соотношение, основываясь частично на том факте, что сохранившиеся надписи показывают более высокий ранг procurator rationis privatae по сравнению с procurator patrimonii.
[1889] Mon. Anc. iii. 39: «HS milliens et septingentiens (170 миллионов сестерциев) ex patrimonio meo detuli».
[1890] Dio Cass. lv. 25; Tac. Ann. i. 78.
[1891] Dio Cass. l.c.; ср. Tac. Ann. v. 8 (vi. 3).
[1892] с. 351.
[1893] Tac. Ann. ii. 85.
[1894] ib. iii. 61.
[1895] ib. xi. 15.
[1896] Vita Aurel. 31.
[1897] Mommsen Römisches Münzwesen pp. 742 ff. Он показывает, что временная узурпация чеканки медной монеты Нероном была обусловлена тем же стремлением получить прибыль, что и снижение им стоимости серебра.
[1898] Dig. 2, 15, 8 “divus Marcus oratione in senatu recitata effecit ne, etc.” Cf. 24, 1, 23; 27, 9, 1.
[1899] Тацит (Ann. vi. 2 [8]), ссылаясь на предложения, принятые в сенате в 32 г. н. э., отмечает: «et bona Sejani ablata aerario ut in fiscum cogerentur, tanquam referret».
[1900] Suet. Aug. 38: «Liberis senatorum, quo celerius rei publicae assuescerent, protinus ... latum clavum induere et curiae interesse permisit».
[1901] Wilmanns Index p. 602; ср. Suet. Dom. 10.
[1902] Август предоставлял должности префекта алы (praefectus alae), а также военного трибуна (tribunus militum) сыновьям сенаторов (Suet. Aug. 38). Моммзен (Staatsr. i. p. 548) полагает, что после Тиберия эти латиклавии (laticlavii), как правило, исполняли обязанности только трибунов. Едва ли им можно было доверить реальное командование при их первом вступлении в войска.
[1903] Поэт Овидий, получивший широкий клав (latus clavus) по праву рождения, сделал первые шаги к сенаторской карьере, заняв две должности в составе коллегии винтивиров (vigintivirate), однако пошел не дальше и опустился до сословия всадников (Ovid. Trist. iv. 10, 29; Fasti iv. 383).
[1904] Suet. Claud. 24: «Senatoriam dignitatem recusantibus equestrem quoque ademit».
[1905] Suet. Claud. 24: «Latum clavum (quamvis initio affirmasset non lecturum se senatorem nisi civis Romani abnepotem) etiam libertini filio tribuit, sed sub conditione si prius ab equite Romano adoptatus esset». Клавдий тогда сослался на знаменитый прецедент, созданный его предком Аппием Цеком.
[1906] Dig. 23, 2, 44.
[1907] ib. 1, 9, 8; 50, 1, 22, 5.
[1908] ib. 1, 9, §§ 5, 6, 7, 10.
[1909] Asc. in or. in Tog. Cand. p. 94.
[1910] Dio Cass. lxix. 16 ἐνομοθέτησε δὲ ... ἵνα μηδεὶς βουλευτὴς μητ’ αὐτὸς μήτε δι’ ἑτέρου τέλος τι μισθῶται.
[1911] Север Александр сначала запретил взимание процентов, но впоследствии разрешил 6 процентов (Vita 26). О предоставлении займов сенатором в более ранний период ср. Plin. Ep. iii. 19, 8: «sum quidem prope totus in praediis, aliquid tamen fenero».
[1912] Dig. 50, 1, 23: «municeps esse desinit senatoriam adeptus dignitatem, quantum ad munera; quantum vero ad honorem, retinere creditur originem». Ср. ib. 1, 9, 11; 50, 1, 22, 5; Cod. 10, 40 [39], 8.
[1913] с. 387.
[1914] Friedländer Sittengesch. i. 3.
[1915] Dio Cass. lii. cc. 7, 15, 31; lxvii. 2.
[1916] См. с. 413.
[1917] с. 364.
[1918] с. 374.
[1919] Suet. Claud. 25: «stipendiaque instituit (Claudius) et imaginariae militiae genus, quod vocatur „supra numerum“, quo absentes et titulo tenus fungerentur».
[1920] В 16 г. н. э. в сенате было внесено предложение «ut ... legionum legati, qui ante praeturam ea militia fungebantur, jam tum praetores destinarentur» (Tac. Ann. ii. 36).
[1921] Карьера Гальбы служит хорошим примером выдающейся сенаторской карьеры. Он получил должность ante legitimum tempus; после претуры он управлял Аквитанией, после консульства — Верхней Германией; затем он был проконсулом Африки и, наконец, в течение восьми лет — легатом Тарраконской Испании. См. Suet. Galba 6, 7, 8.